500 LAT

PODSUMOWANIE ROKU 2016

Rok 2016 był rokiem, w którym obchodziliśmy jubileusz pięćsetnej rocznicy powstania pierwszego znanego polskiego ekslibrisu, czyli ekslibrisu wykonanego dla biskupa włocławskiego Macieja Drzewickiego h. Ciołek (1467-1535), późniejszego prymasa Polski, kanclerza wielkiego koronnego, absolwenta Akademii Krakowskiej i dyplomaty.

Wydawać by się mogło, że tak ważne i niepospolite wydarzenie powinno być powszechnie znane i uroczyście obchodzone. Tymczasem jubileusz polskiego ekslibrisu przeszedł właściwie niepostrzeżenie. Zorganizowano nieliczne wystawy pod hasłem Jubileuszu, mało przemyślane w kontekście całokształtu tego wydarzenia i będące przeważnie inicjatywą jednego człowieka lub instytucji, ale cenne historycznie i społecznie. Pomysły obchodów „centralnych”, wspólnych dla instytucji, artystów, znawców i kolekcjonerów nie trafiły na podatny grunt.

Swego czasu Mirosław Z. Wojalski zaproponował, by 2016 rok ogłosić Rokiem Polskiego Ekslibrisu. Ideę tą poparł artysta sopocki, Józef Golec. W 2015 roku Andrzej Znamirowski (1944-2015) dążył do publikacji w roku jubileuszowym pierwszego tomu Almanachu Ekslibrisu Polskiego, który dałby początek systematycznym pracom nad archiwizacją polskiego dorobku ekslibrisowego (co roku byłby publikowany wynik prac w kolejnym tomie Almanachu). Przez ponad rok w środowisku kolekcjonerskim rozprawiano o zorganizowaniu w jednym miejscu ogólnopolskich obchodów 500-lecia. Żadnego z wyżej wymienionych pomysłów nie zostały zrealizowane. Również biblioteki oraz instytucje kultury nie podjęły w zasadzie żadnych spójnych działań przypominających o pięćsetletniej tradycji polskiego znaku książkowego.

Mimo wszystko o Jubileuszu całkowicie nie zapomniano. Gdzieś tam, w różnych zakątkach Polski, organizowane były wystawy: małe, skromne, z niewielką liczbą uczestników oraz podejmowane były inne inicjatywy przypominające o historii polskiego znaku książkowego. Przyjrzyjmy się zatem podjętym działaniom.

W 2014 roku Tomasz Suma założył stronę internetową (www.ekslibrispolski.pl), której jednym z zasadniczych celów było stworzenie wspólnej platformy wiedzy kolekcjonerów, artystów i miłośników ekslibrisu, ale również i po to, by poprzez propagowanie polskiego ekslibrisu przypominać o Jubileuszu 500-lecia. Dzisiaj można powiedzieć, że cele zostały osiągnięte, a strona funkcjonuje znakomicie, cieszy się popularnością (ponad 30.000 odwiedzin kwartalnie) i jest wizerunkiem polskiego ekslibrisu w świecie.

Drugą ważną inicjatywą techniczną było stworzenie logo „500 lat polskiego ekslibrisu”. Ten bardzo ważny pomysł, artystyczny, umożliwił spójność wizerunkową wszelkich inicjatyw podejmowanych przez cały rok 2016. Autorem logo jest Krzysztof Marek Bąk, artysta plastyk, twórca ekslibrisów komputerowych, który udostępnił logo bezpłatnie do powszechnego użytku.

Szczególnie interesująco przypomniano o Jubileuszu podczas XVI Międzynarodowego Biennale Małej Formy Graficznej i Ekslibrisu w Ostrowie Wielkopolskim. We wrześniu, na forum międzynarodowym wśród licznych kolekcjonerów i artystów przypomniano o obchodzonym w Polsce Jubileuszu i dziejach polskiej tradycji ekslibrisowej.

Pod hasłem obchodów 500-lecia polskiego ekslibrisu powstała również inicjatywa znaczka pocztowego z motywem ekslibrisowym. Pomysłodawcą był Paweł Sysa, zaś sygnatariuszami wniosku liczne grono twórców i kolekcjonerów ekslibrisu. Stosowny wniosek o emisję znaczka został złożony do Poczty Polskiej S.A w czerwcu 2016 roku. Pomysł został zaakceptowany przez Biuro Marketingu i Filatelistyki Poczty Polskiej S.A. w dniu 12 lipca. Poczta Polska S.A. planuje wydanie w październiku 2017 r. znaczka w bloku, dedykowanego jubileuszowi polskiego ekslibrisu. Jednocześnie poinformowano, że emisja filatelistyczna planowana jest jako seria wieloletnia, w ramach której zostanie zaprezentowana historia ekslibrisu polskiego.

17 lutego w Bibliotece Pedagogicznej w Łomży odbyły się pod egidą 500-lecia ekslibrisu polskiego warsztaty tworzenia ekslibrisu techniką linorytu, które poprowadził Juliusz Szczęsny Batura; 26 lutego w Centrum Informacji Naukowej i Bibliotece Akademickiej (CINiBA) w Katowicach dr hab. Krzysztof Marek Bąk wygłosił otwarty wykład, którego przedmiotem była historia ekslibrisu od początku jego dziejów w XV-wiecznych Niemczech po dziś.

Od stycznia tego roku wielu artystów wykonało pamiątkowe ekslibrisy związane z rocznicą. Do grona tych artystów należą: Beata Joanna Przedpełska, Krystyna Maniecka-Bogdan, Leszek Frey-Witkowski, Józef Golec, Marian Grudziński, Andrzej Buchaniec i Ryszard Bandosz. 

Do innych inicjatyw jubileuszowych należą wystawy ekslibrisu. Pierwsza z nich otworzona została 20 stycznia w Warszawskiej Galerii Ekslibrisu i prezentowała historyczną część zbiorów Zygmunta Gontarza. Wystawę przygotowali: Z. Gontarz, Ryszard Bandosz i Michał Witak. Ta wystawa rozpoczęła obchody 500-lecia polskiego ekslibrisu. Wystawa Zygmunta Gontarza stała się reprezentatywną dla obchodów jubileuszowych i pokazywana była kilkakrotnie w różnych miastach Polski (Podkowa Leśna, Sanok, Ostrów Wielkopolski).

Kolejne wystawy organizowano przez cały rok 2016: 2 marca otworzono w Muzeum Narodowym w Krakowie wystawę „Ekslibris polski. Między herbem a obrazem”, na której – oprócz dwóch najstarszych polskich ekslibrisów – zaprezentowano 130 najciekawszych ekslibrisów z różnych epok. Tego samego dnia, w Dworku Sierakowskich w Sopocie, otwarto wystawę autorską Józefa Golca prezentującą czterysta ekslibrisów tego niepospolitego artysty; 7 kwietnia odbył się w Bielsku-Białej wernisaż wystawy ekslibrisu śląskiego, czeskiego i ukraińskiego prezentującej ekslibrisy historyczne (głównie regionalia) oraz współczesne (wybrani twórcy z Polski, Ukrainy, Austrii, Czech i Słowacji). Kolejne ekspozycje ekslibrisów odbyły się: w Książnicy Pedagogicznej w Kaliszu (kwiecień – czerwiec), dwie wystawy w Pedagogicznej Bibliotece Wojewódzkiej w Krakowie (kwiecień – czerwiec oraz maj/czerwiec), po jednej w Muzeum Historycznym w Bielsku – Białej (kwiecień – wrzesień), w Widzewskiej Galerii Ekslibrisu w Łodzi (maj – październik), następnie w Cieszyńskim Ośrodku Kultury (czerwiec), Gliwicach w ramach X Międzynarodowego Konkursu Graficznego na Ekslibris (8 wystaw czynnych od czerwca do sierpnia), w Pałacu Radziwiłłów w Antoninie (wrzesień), dwie wystawy w Bibliotece Śląskiej w Katowicach (wrzesień – październik) oraz po jednej w Książnicy Stargardzkiej (październik/listopad) i Miejskiej Galerii Sztuki w Łodzi (październik/listopad).

W obchody jubileuszowe wpisały się również autorskie wystawy ekslibrisów Bohdana Rutkowiaka w Ciechanowcu, Krzysztofa Marka Bąka w Muzeum Zamojskim (maj), Franciszka Bunscha w Krakowie (maj), a także wystawy ze zbiorów kolekcjonerów: Henryka Stopikowskiego w Grudziądzu (kwiecień), Ryszarda Łomańskiego w Żarowie (lipiec) i Józefa Zdunka w Nowej Wsi (marzec), w Miliczu (listopad) i Krotoszynie (grudzień/styczeń).

Większości tych wystaw towarzyszyły starannie wydane, pamiątkowe katalogi.  

Mimo wielu głosów, by Jubileusz 500-lecia Polskiego Ekslibrisu uczcić w sposób huczny, może ogólnopaństwowy, a zarazem przy równoczesnej niewielkiej inicjatywie zorganizowania takich obchodów, nie zapominamy o jego historii. Warto być wdzięcznym wszystkim osobom, które z własnej, nie przymuszonej inicjatywy, podjęły w dowolnej formie przedsięwzięcia, które nie tylko nie pozwoliły nam zapomnieć o wyjątkowym Jubileuszu, ale przypomniały także o samym współczesnym znaku książkowym i jego wielowiekowej historii.

Krystyna Maniecka – Bogdan, X3, 2015