Motyw żydowski

Ekslibris o motywie żydowskim pojawił się w Europie w XVI w. najbardziej znanymi przykładami najstarszych hebrajskich znaków książkowych są ekslibrisy dla W. Pirkheimera z 1503 r. i H. Romera z 1525 r. Obydwa znaki wykonał Albrecht Dürer (1471-1528). Na ziemiach polskich z kolei za pierwszy ekslibris hebrajski uważa się siedemnastowieczny znak Majera Wincklera, lekarza lubelskiego, z 1668 roku. W XVIII w. powstaje dalszych czterdzieści ekslibrisów żydowskich. W XIX w. zainteresowanie tym typem znaku książkowego nieco słabnie, aby „odrodzić” się na przełomie XIX i XX w. Słynne są znaki książkowe Ephraima Mosesa Liliena (1874-1925), drohobyckiego grafika i absolwenta szkoły Sztuk Plastycznych w Krakowie, gdzie kunsztu graficznego uczył się pod kierunkiem Jana Matejki[1]. Lilien jako pierwszy zastąpił słowa „ex libris” odpowiednikiem hebrajskim „mi-sifrej”. Z kolei do najpopularniejszych polskich ekslibrisów żydowskich należą znaki książkowe dla Maksymiliana Goldsteina (ok. 1885 – po 1942), wykonywane głównie przez Rudolfa Mękickiego we Lwowie.

Ekslibris o tematyce żydowskiej można rozpatrywać wieloaspektowo. Należą do nich bowiem zarówno ekslibrisy wykonane dla Żydów przez artystów nie żydowskich, jak i znaki książkowe powstałe w pracowniach artystów pochodzenia żydowskiego, a także grafiki z motywami judaistycznymi, ornamentyką liter hebrajskich i symboliki religijnej.

Największy zbiór ekslibrisów żydowskich posiadał wileński kolekcjoner Josifas Papiro (1921-2004), który nota bene zgromadził też największą na świecie prywatną kolekcję ekslibrisów liczącą 130.000 eksponatów. Największa z kolei ekspozycja książkowych znaków o motywach hebrajskich w Polsce miała miejsce w 2001 roku w Sopocie, na której pokazano 320 ekslibrisów.

[1] A. Schroeder, Katalog wystawy E.M. Liliena w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie w 1914 roku, Lwów 1914.