Motyw wojskowy

W tym miejscu należy od razu poczynić zastrzeżenie i wyjaśnić różnicę między ekslibrisem wojskowym a ekslibrisem o motywach militarnych. Otóż ekslibrisem wojskowym nazywać należy znaki książkowe wykonane dla osób, jednostek i instytucji związanych z wojskiem, a więc ekslibrisy dla oficerów, legionistów, podoficerów, przeciętnych żołnierzy i uczestników działań militarnych (wojna, powstanie, legiony, stan wojenny, misje wojskowe), znaki dla bibliotek i instytucji jednostek wojskowych, ministerstw, departamentów, komend, okręgów i organizacji paramilitarnych, znaki dla stowarzyszeń kombatanckich, a także księgoznaki wykonane dla członków polskich organizacji niepodległościowych. Natomiast ekslibris o motywie wojskowym, czy w szerszym pojęciu militarnym, to znaki książkowe wykonane najczęściej dla osób cywilnych, pasjonatów, hobbystów, fanatyków i kolekcjonerów militariów.

Do najsłynniejszych kolekcjonerów ekslibrisów wojskowych o motywach wojskowych należeli dwaj żołnierze: major Włodzimierz Pawlak (1937-2013) i podpułkownik Jan Seroka (zm. 2009). Ich kolekcje liczyły po kilka tysięcy eksponatów, co świadczyło o dużej popularności tego motywu wśród twórców i odbiorców. Ekslibris wojskowy był popularyzowany na wielu wystawach, głównie ze zbiorów Pawlaka i Seroki, z których do ważniejszych należały przeglądy w Radomiu (1977), Warszawie (1979), Łęczycy (1991) i Toruniu (1995)[1]. Szczególnego znaczenia z kolei nabrały dwie wystawy ekslibrisu sensu stricte wojskowego zorganizowane w Warszawie w 1965 i 1997 roku[2]. Pierwszą z nich zorganizowało Muzeum Wojska Polskiego dla uczczenia 20. rocznicy zakończenia II wojny światowej. Eksponaty, w liczbie 208, pochodziły ze zbiorów Stefana Pągowskiego, ówczesnego Naczelnego Architekta Wojska Polskiego. Starannie i bibliofilsko wydany katalog, na czerpanym papierze, z wklejkami oryginalnych ekslibrisów, jest dziś pierwszą i najwartościowszą próbą inwentaryzacji polskiego ekslibrisu wojskowego. Druga wystawę ekslibrisu wojskowego zorganizowały Biblioteka Narodowa i Centralna Biblioteka Wojskowa z inicjatywy Departamentu Społeczno – Wychowawczego Ministerstwa Obrony Narodowej w 1997 r. Wystawa ta miała być początkiem cyklicznego triennale pod nazwą „Tradycje oręża polskiego w ekslibrisie”, które za cel nadrzędny stawiało sobie popularyzację ekslibrisu w kręgach wojskowych. Niestety, triennale nie doczekało się kontynuacji. Pozostała natomiast wystawa, na której zaprezentowano ekslibrisy wojskowe z lat 1965-1997 oraz znaki historyczne, które nie były pokazywane na I Wystawie w 1965 roku. Eksponaty pochodziły ze zbiorów artystów, kolekcjonerów i instytucji publicznych. Tej wystawie także towarzyszył katalog, może mniej efektownie wydany od katalogu sprzed 32 lat, ale równie cenny, rejestrujący kolejne wojskowe znaki książkowe.

Najstarszy ekslibris o motywie wojskowym pochodzi z XVIII w. i wykonany został dla księcia Sanguszki. W XIX, a zwłaszcza pierwszym dwudziestoleciu XX wieku ekslibris wśród żołnierzy spopularyzował się i coraz więcej księgozbiorów prywatnych należących do (najczęściej) zawodowych wojskowych ozdabiany był znakiem książkowym. Rodziło się także wśród żołnierzy kolekcjonerstwo ekslibrisu, czego najwybitniejszym przykładem jest Adam Wincenty Englert (1890-1958), legionista, podpułkownik Żandarmerii Wojskowej, uczestnik walk o niepodległość Polski w pierwszej wojnie światowej oraz wojnie 1920/1921 r. W 1919 roku prof. Wacław Tokarz zainicjował akcję ozdabiania księgozbiorów jednostek wojskowych ekslibrisami, czego efektem były liczne prace powstałe w latach 1919-1930. Od 1939 do I Wystawy w 1965 r. ekslibris wojskowy odszedł w zapomnienie. W ówczesnej ideologii był źle postrzegany. Dynamicznie natomiast ekslibris wojskowy zaczął rozwijać się w latach 1973-1978 wieku, kiedy z inicjatywy Jana Seroki zaczęto wyposażać w znaki książkowe jednostki Wojsk Obrony Powietrznej Kraju. Powstało wówczas około 240 ekslibrisów, wykonanych głównie przez Antoniego Brzozowskiego (1892-1970), Ireneusza Chmurzyńskiego (ur. 1949), Andrzeja Kamińskiego (1941-1990), Juliusza Łabę i Adama Włodarczyka (ur. 1941). Oprócz ekslibrisów dla konkretnych jednostek powstało wówczas wiele księgoznaków dla Centralnej Biblioteki Wojskowej, Wojskowej Biblioteki Oświatowej, Akademii Wojskowo – Politycznej, Klubu Wojsk Lotniczych w Poznaniu, koszalińskiego oddziału ZBOWiD, Drukarni Wojskowej w Warszawie i Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu. Autorami tych grafik byli głównie Kazimierz Brzozowski (1892-1970), Zbigniew Holeczek, Andrzej Kamiński (1941-1990), Feliks Kostrzewski, Roman Opałka, Konstanty Maria Sopoćko (1903-1992), Adam Włodarczyk (ur. 1941) i Jan Tężycki.

Dzisiaj ekslibris wojskowy ponownie zanika, tym razem nie za sprawą propagandy, ale z braku odbiorców.

[1] W. Pawlak, J. Seroka, Motywy wojskowe w exlibrisie polskim, Radom 1977; J. Seroka, Ekslibrisy Wojsk Obrony Powietrznej Kraju, Warszawa 1979; J.T. Czosnyka, Motywy kawaleryjskie w ekslibrisie europejskim, Łęczyca 1991; W. Pawlak, Artyleria – „bóg wojny” w ekslibrisie, Toruń 1995.

[2] I Wystawa Polskiego Ekslibrisu Wojskowego. Katalog, Warszawa 1965; II Wystawa Polskiego Ekslibrisu Wojskowego. Katalog, Warszawa 1997.