Motyw topograficzny

Przeważnie wiąże się on bezpośrednio z miejscem pochodzenia lub zamieszkania właściciela księgozbioru. Topografia wyrażona jest tu w rozmaity sposób: może o niej stanowić napis nawiązujący do konkretnej miejscowości lub regionu i wskazujący jedno (lub więcej) nazw geograficznych. Może też topografia być wyrażona w sposób alegoryczny lub fantazyjny, tzn. poprzez przedstawienie na ekslibrisie jakiegoś dowolnego widoku, krajobrazu, lub konkretnego miasta, detalu architektonicznego lub całej budowli, będących charakterystycznym symbolem miejsca, w którym przyszło żyć i mieszkać kolekcjonerowi lub właścicielowi księgozbioru. Nie zawsze przedstawienie ikonograficzne odnosi się do aktualnej sytuacji właściciela ekslibrisu. Bardzo częste, na przykład, przedstawienia Lwowa i Wilna odnajdujemy na ekslibrisach powojennych, kiedy te dwa miasta nie znalazły się w granicach państwa polskiego, a ich mieszkańcy przenieśli się do innych miejscowości na terenie nowych granic Polski. Na ich ekslibrisach wciąż obecne są choćby lwy (symbol Lwowa) lub Uniwersytet Jana Kazimierza, Politechnika Lwowska, albo gmach Ossolineum, jako nawiązanie do korzeni i wciąż nieustającej tęsknoty za dawnym miastem i miejscem pracy. Także Uniwersytet Wileński, Kościół Jana Chrzciciela, Wzgórze Trzech Krzyży, czy Cmentarz na Rossie są najczęściej spotykanymi przedstawieniami ikonograficznymi na ekslibrisach osób, które opuściły po 1945 roku Wilno i zamieszkały w przedburzańskiej Polsce. Na ekslibrisie topograficznym można również spotkać inne wyobrażenia nawiązujące do geografii, tj. przedstawienia drogi życiowej właściciela znaku książkowego oraz jego aktualną działalność naukową, społeczną i polityczną. Tu szczególnym powodzeniem zarówno wśród twórców, jak i kolekcjonerów, cieszą się ekslibrisy z widokami fragmentów miast lub ich panoramy, zabytków, pomników i miejsc szczególnych, a charakterystycznych tylko dla danego miejsca. Dla przykładu podam choćby Toruń, dla którego wymownym symbolem uwiecznianym na ekslibrisach jest pomnik Kopernika, Katedra Świętych Janów, czy ruiny zamku krzyżackiego; Wrocław z najbardziej charakterystycznymi elementami: Ratuszem Miejskim, wieżami Katedry Św. Jana Chrzciciela i Halą Stulecia; Warszawę, gdzie najczęstszym symbolem na ekslibrisach jest Syrenka, Nike, pomnik Chopina, Kolumna Zygmunta III, Zamek Królewski i Łazienki Królewskie; Poznań – z Biblioteką Raczyńskich, czy Kraków z Wawelem, Barbakanem i Bramą Floriańską. Każde przedstawione na znaku książkowym miasto ma swój wizerunek.

Ekslibrisy topograficzne pojawiły się po raz pierwszy w XIX wieku. Do 1945 roku szczególne znaczenie miały pośród nich znaki książkowe o motywach lwowskich z racji zapewne bardzo silnego tamtejszego środowiska twórczego. Po 1945 roku nabrały one szczególnego wymiaru historycznego, resentymentalnego, tęsknoty za utraconymi ziemiami i dobrami kultury oraz nie pogodzenia się z nową rzeczywistością. Kolekcje ekslibrisów o motywach lwowskich są mało znane. Wiadomo z przekazów pisanych, że celowali w nich Tadeusz Kurpaski (1932-2012), Rudolf Mękicki (1887-1942), Tadeusz Roman Żurowski (1908-1985), Lech Kokociński (ur. 1944) i Wiktor Dziulikowski (1913-2006). Żadna z tych kolekcji już nie istnieje. Obecnie, ze znanych mi kolekcji, znaczny zbiór ekslibrisów twórców lwowskich i o motywach lwowskich, posiadają dwaj kolekcjonerzy: Arkadiusz Wagner (ur. 1976) w Poznaniu oraz Tomasz Suma (ur. 1974) we Wrocławiu. Również miernie eksponuje się ekslibris lwowski. Odrębne wystawy o tym temacie miały miejsce dopiero w latach 90. XX wieku[1].

Ekslibrisy topograficzne, bez względu na miasto, miejscowość, czy miejsce przedstawiane, stosowane są z nieukrywaną satysfakcją i cieszą się niesłabnącym powodzeniem, a ich przykłady można odnaleźć u prawie wszystkich twórców ekslibrisu.

[1] Ekslibris we Lwowie 1901 – 1945. Katalog wystawy ze zbiorów Tadeusza Kurpaskiego i Andrzeja Włodarskiego, Oleśnica 1994; Ekslibris we Lwowie 1901 – 1945. Katalog wystawy, Kraków 1995; Sztuka ekslibrisu na Kresach Wschodnich. Katalog wystawy z kolekcji Arkadiusza Wagnera, Poznań 2003; Motywy lwowskie na ekslibrisach grafików polskich i ukraińskich. Katalog wystawy, Kraków 2005.