Motyw sakralny

Tematami ekslibrisów o motywie chrześcijańskim są przedstawienia świętych, Madonny, piety, zakonników – skryptorów, aniołów, świątków, kapliczek, kościołów, sprzętów i symboli religijnych. Ekslibrisy te stanowią własność osób o różnych zawodach świeckich oraz rzadziej osób duchownych. Trudno dziś ustalić dokładnie kiedy po raz pierwszy symbole religijne zagościły na ekslibrisach. Spotykamy je już na księgoznakach z XVII w., w XIX wieku popularyzują się, zaś w XX w. są bardzo powszechne, zwłaszcza po 1978 roku, czyli po wyborze Karola Wojtyły na papieża.

W polskiej twórczości ekslibrisowej i rzeczywistości sakralnej szczególne miejsce zajmuje postać papieża Jana Pawła II. Znalazła ona ogromne odbicie w ekslibrisie. Syntezę tego motywu ekslibrisowego i w miarę możliwości autora najdokładniejsze zestawienie znaków książkowych „papieskich” przeprowadził w 2000 i 2001 roku Józef Tadeusz Czosnyka, a wyniki swoich poszukiwań opublikował w książce „Ekslibrisy Jana Pawła II”, wydanej przez Ośrodek Dokumentacji Pontyfikatu Jana Pawła II w Rzymie[1]. Zawiera ona około tysiąca przykładów znaków książkowych wykonanych dla papieża, z czego prawdziwym ekslibrisem jest tylko jeden znak, wykonany w 1969 roku jeszcze dla biskupa Karola Wojtyły przez Tyrsusa Wenhrynowicza. Ten ekslibris uważany jest za pierwszy księgoznak Wojtyły i jedyny, jakim się duchowny posługiwał. Pozostałe ekslibrisy powstały już jako grafiki upamiętniające postać papieża oraz jego działalność pielgrzymkową. Najwcześniejszym udokumentowanym ekslibrisem papieskim z kolei jest praca Jana Różańskiego, który (według słów artysty) został wycięty w nocy konklawe, czyli 16 października 1978 r., i jeśli przyjąć za wiarygodne słowa artysty, przekazywane już tylko w opracowaniach, temu ekslibrisowi należy oddać pierwszeństwo wśród księgoznaków dedykowanych papieżowi – Polakowi. Lista artystów wykonujących ekslibrisy papieskie jest nazbyt ogromna, aby ją tu choć w minimalnym stopniu przytaczać. Zainteresowanego czytelnika odsyłam choćby do katalogowej książki Józefa Tadeusza Czosnyki.

Ekslibris sakralny doczekał się licznych wystaw i mini-prezentacji – warto wymienić kilka z nich. Znaki książkowe o tej tematyce wystawiał Marian Wojciechowski w Opolu (1972), Klemens Raczak w Poznaniu (1993), Wiktor Dziulikowski we Wrocławiu (1988, 2000) oraz na wystawach zbiorowych w Poznaniu (1993), Toruniu (1994), Gorzowie (1998) i Krakowie (2002).

[1] J.T. Czosnyka, Ekslibrisy Jana Pawła II, Rzym 2001.