Motyw numizmatyczny

Spotykany prawie wyłącznie wśród kolekcjonerów monet i medali, a także związanych z tym zbiorów książek numizmatycznych oraz ekslibrisów o tej samej tematyce. Przedstawiają przedmioty kolekcjonerstwa zbieraczy w postaci rzadkich i cennych okazów. Najczęściej reprodukowanymi na ekslibrisach monetami są: rewers srebrnego obola ateńskiego z V w. p.n.e. z charakterystyczną sową z profilu, dalej rewers rzymskiej monety quincunx bitej podczas drugiej wojny punickiej (218-201 p.n.e.) w mennicach Lucerii, Teate i Larinum; awers denara Marka Antoniusza z 32 r. p.n.e., złoty ureus bity od I w. p.n.e. do IV w. n.e., srebrny serratus z II w. p.n.e.. spotykane są także XV-wieczne talary pruskie, grosz Zygmunta I, dukat Zygmunta III Wazy (tzw. czerwony złoty) i denar Mieszka I. Stosunkowo często występują na ekslibrisach także monety współczesne z okresu międzywojennego i PRL, a także (rzadziej) banknoty. Innym elementem ekslibrisów numizmatycznych jest architektura komponowana łącznie z monetami, do której należą budynki muzeów mających zbiory numizmatyczne (najczęściej Gliwice, Bielsko – Biała), Wawel, krakowski Kościół Mariacki, Zamek Królewski w Warszawie, klasztor na Jasnej Górze, zamki, ratusze miejskie i szyby górnicze. Popularnym artefaktem numizmatycznym jest też skarb monet, przedstawiany jako przewrócony dzban lub garniec, z którego wysypują się drobne monety, albo rozrzucona większa ilość monet wokół jakiegoś innego motywu. Czasami na ekslibrisach numizmatycznych spotkać można również herby miast i rodowe, mincerzy wybijających monety, orzełki, hełmy wojskowe, szable i sztandary. Dość częstym zabiegiem stosowanym przez twórców takich znaków książkowych jest stylizacja monety, do której po usunięciu właściwych napisów, wkomponowuje się imię i nazwisko kolekcjonera z napisem „ex libris”, „ex numismaticis”, „ex libris numismaticis” lub „ex libris archeologicis et numismaticis”.

Ekslibris numizmatyczny doczekał się licznych wystaw indywidualnych kolekcji oraz niezwykle obszernej literatury popularnej. Można z pewnością powiedzieć, że spośród wszystkich właścicieli ekslibrisów rozmaitych zawodów i pasji, numizmatycy przyczynili się do najlepszego i najdokładniejszego opracowania dziejów znaku książkowego z interesującym ich motywem, przewyższając ilością publikacji nawet tak popularny motyw i tak szeroką rzeszę odbiorców, jak medycy. W latach 1972-1981 łódzki numizmatyk i kolekcjoner, Stanisław Bulkiewicz, inwentaryzował ekslibris numizmatyczny i publikował efekty swojej pracy na łamach „Numizmatyka Łódzkiego” (inwentaryzacja ta została przerwana w związku z likwidacją czasopisma)[1]. Dzięki istnieniu bardzo ożywionego ruchu kolekcjonerskiego numizmatyków, rozlicznych ogólnopolskich i lokalnych periodyków numizmatycznych oraz trudną do przecenienia działalnością licznych kół, towarzystw i organizacji numizmatycznych w Polsce, mamy dziś imponujący efekt dokumentacji polskiego ekslibrisu numizmatycznego.

Pierwszym ekslibrisem o omawianej w tym miejscu tematyce jest znak książkowy krakowskiego kolekcjonera monet piastowskich i jagiellońskich, Antoniego Ryszarda (1841-1894)[2], kupca, powstańca 1863 r. i autora kilku wartościowych prac numizmatycznych. Antoni Ryszard był pierwszym kustoszem zbiorów i biblioteki Krakowskiego Towarzystwa Numizmatycznego. Prywatnie posiadał cenną bibliotekę tematyczną ozdabianą skromnym ekslibrisem z napisem „Biblioteczka Numizmatyczna Polska Antoniego Ryszarda w Krakowie” (P1, przed 1894). Ekslibrisy te, wklejone w księgozbiór, znajdują się obecnie w Muzeum Narodowym w Krakowie, które całą spuściznę po kolekcjonerze nabyło w 1901 roku.

Drugim odnotowanym ekslibrisem numizmatycznym jest cynkotypowy znak książkowy dla Maksymiliana Goldsteina (ok. 1885 – po 1942) z 1910 roku. Wykonany przez Rudolfa Mękickiego (1887-1942) we Lwowie, zawiera otwartą księgę numizmatyczną z napisem „Bibliotheca Numismatica Maksymilian Goldstein we Lwowie”, gwiazdę Dawida i stylizowane monety z herbami Polski i Litwy z okresu jagiellońskiego. Rudolf Mękicki uważny jest za prekursora ekslibrisu numizmatycznego w Polsce. Spośród ponad dwustu jego znaków książkowych, siedem przedstawia numizmaty[3].

Współcześnie do najpoważniejszych twórców ekslibrisów numizmatycznych należy niewątpliwie zaliczyć Jana Tadeusza Czecha (ur. 1950), Herberta Grycza oraz Józefa Wanaga (1921-1987)[4]. Ci dwaj artyści wykonali nie tylko najwięcej ekslibrisów o interesującej nas tematyce, ale też najpełniej i najwierniej oddali historię polskiej monety i nauki o niej. Do nich dołączyli z czasem inni artyści, jak choćby Wojciech Łuczak (ur. 1946), Zdzisław Maj (1951-2000), Zygmunt Acedański (1919-1991), Tadeusz Andrusiewicz (1930-2010), Wojciech Barylski (1929-1999), Stanisław Dawski (1905-1990), Paweł Drozd (ur. 1960), Leszek Frey – Witkowski (ur. 1949), Anatol Jabłoński, Kazimierz Zbigniew Łoński (1940-2011), Stanisław Para (1934-2010), Krzysztof Świtała, Tadeusz Roman Żurowski (1908-1985) i inni.

Do upowszechniania ekslibrisu numizmatycznego, obok wielu jego kolekcjonerów, z których największymi są Władysław Gębczyk, Stanisław Bulkiewicz, Wiesław Zawadzki i Tadeusz Ortyl, przyczyniły się także terenowe oddziały Polskiego Towarzystwa Archeologiczno – Numizmatycznego oraz Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego. Powstawały w wielu miastach, prawie każde z nich posiadało swój wewnętrzny biuletyn zawierający m.in. liczne artykuły o księgoznakach monetarnych, miały one również i własne ekslibrisy, których rejestracją zajął się przed laty wspomniany gliwicki kolekcjoner, Władysław Gębczyk[5].

[1] S. Bulkiewicz, Ex libris numizmatyczny, „Łódzki Numizmatyk” 1972, nr 3-4, s. 34; 1973, nr 1-2, s. 36-37; 1973/1974, nr 1-4, s. 78-79; 1975, , nr 1-4, s. 81-83; 1976/1977, nr 1-4, s. 96-98; 1978, nr 1-4, s. 75-76; 1979, nr 1-4, s. 100-104; 1980, nr 1-4, s. 78-79; 1981, nr 3-4, s. 90.

[2] J. Mękicki, Pierwszy polski ekslibris numizmatyczny, „Magazyn Numizmatyczny” Częstochowa 1993, nr 16, s. 18, il.

[3] W. Gębczyk, Rudolf Mękicki prekursor polskiego ekslibrisu numizmatycznego, Kraków 1992; J. Mękicki, Ex librisy numizmatyczne Rudolfa Mękickiego, „Łódzki Numizmatyk” 1978, nr 1-4 (129-132), s. 76-78; M. Opałek, Ex librisy Rudolfa Mękickiego. Teka, Lwów 1922.

[4] W. Gębczyk, Jan Tadeusz Czech – ekslibrisy numizmatyczne, Teka, Gliwice 1990; Teka 15 ekslibrisów numizmatycznych Herberta Grycza, Bielsko – Biała 1984; Monety w ekslibrisach Józefa Wanaga. Teka, Katowice 1984; J. Wanag, Ekslibrisy oddziału i kół PTAiN Bielsko – Biała. teka, Katowice 1986; Ekslibris numizmatyczny Józefa Wanaga, Katowice 1989; A. Znamirowski, Ekslibrisy Józefa Wanaga. Katalog, Kraków 1993.

[5] W. Gębczyk, Ekslibrisy kół i oddziałów PTAiN i PTN. Katalog, Gliwice 1999.