Motyw muzyczny

Ten niezwykle wdzięczny motyw w sztuce ekslibrisowej po raz pierwszy pojawił się na ekslibrisach przed ponad dwustu laty. Za pierwszy znak książkowy o tematyce muzycznej uważa się dziś ekslibris dla księcia Aleksandra Lubomirskiego (1751-1808) rylca M. Wachsmutha z drugiej połowy XVIII w. Jest to miedzioryt z godłami muzycznymi i napisem „De la Collection de Musique du Pr. Alexandre Lubomirski Colonel du Regiment du Schömberg”. Książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, strażnik wielki koronny i kasztelan krakowski, A. Lubomirski do 1790 r. był kasztelanem kijowskim, później generałem majorem wojsk francuskich. W 1786 r. odznaczony został Orderem Orła Białego. Mieszkał w Opolu Lubelskim, gdzie wraz z żoną Zofią z Krasińskich Lubomirską primo voto Tarłową, gromadził zasobną bibliotekę oraz jedne z największych zbiorów malarstwa polskiego i holenderskiego w kraju. Kajetan Koźmian w swoich pamiętnikach pisał, że w jego czasach pałac w Opolu Lubelskim był najwspanialszą rezydencją w Polsce po Puławach. Księgozbiór ozdobiony był ekslibrisami i superekslibrisami, zaś zbiory muzyczne otrzymały odrębny księgoznak. Ekslibris ten nieznany był Wittigowi na przełomie XIX i XX w., zaś po raz pierwszy opisał go w 1939 r. Edward Chwalewik[1]. Badania Chwalewika nad najstarszymi polskimi ekslibrisami muzycznymi są i dziś aktualne, gdyż od jego czasów nie nastąpiły nowe odkrycia podobnych księgoznaków. Tak więc, powtarzając za Edwardem Chwalewikiem, należy powiedzieć, że motyw muzyczny nie należał nigdy do rzędu tematów szczególnie licznie wykorzystywanych w ekslibrisach. Od pierwszego znaku książkowego muzycznego do następnego zarejestrowanego upłynęło kilkadziesiąt lat. Przed 1939 rokiem księgozbiorów muzycznych było w Polsce stosunkowo niewiele, zaś nie praktykowano oznaczania ekslibrisem zbiorów publicznych. Dziś jest nieco podobnie: ekslibrisy muzyczne powstają zazwyczaj dla konkretnych odbiorców lub dla uczczenia określonych rocznic. Do ciekawych, a zarazem najstarszych przykładów ekslibrisów muzycznych w Polsce zaliczyć należy z pewnością dziewiętnastowieczne księgoznaki dla Marii Boguszewskiej, kompozytora i pianisty Franciszka Lessela (1780-1839), pierwszej fortepianistki dworu cesarskiego Aleksandra I – Marii Agaty Szymanowskiej (1790-1831), czy też dziedzica (od 1859 r.) Żelazowej Woli, Adama Towiańskiego, artystki Heleny Modrzejewskiej – Chłapowskiej (1842-1909) i lwowskiej śpiewaczki, Marceliny Sembrich – Kochańskiej (1858-1935) z 1892 r. (A.M. Hildebrandt, L, 1892), o którym dość szeroko pisał w 1999 roku Mieczysław Radojewski[2]. W pierwszej połowie XX wieku nastąpił widoczny rozwój muzycznego znaku książkowego, jednak ich mała ilość w tym czasie nie może świadczyć o żywiołowym ich rozwoju. W każdym razie powstało kilka interesujących przykładów, wśród których można wymienić ekslibris dla skrzypaczki Ireny Angeliki Dubiskiej (1890-1989), pierwszej wykonawczyni utworów Karola Szymanowskiego, od 1919 roku profesora uczelni muzycznych w Warszawie i Łodzi oraz ekslibris dla pianisty, kompozytora i polityka, Ignacego Paderewskiego (1860-1941), podarowany Zuzannie Rabskiej do jej kolekcji[3]. Inne ekslibrisy muzyczne można także odnaleźć w twórczości Tadeusza Cieślewskiego syna (m.in. Ex Libris Stefana Urbana, X2, 1943), Stefanii Gebus – Baranieckiej (np. Ex libris S. Moroza, X2, 1936), Macieja Nehringa (Ekslibris Zygmunta Latoszewskiego, P1, 1934), Zbigniewa Pronaszko (Ex libris Emilii Hałacińskiej, P1, 1927), Tadeusza Przypkowskiego (Ex libris Andre Singer, X2, 1932), Gustawa Schmagera (Ex libris et musicis Wacław Geiger, X2, 1943), Stefana Szmaja (Ex libris K. Zieliński, X3, 1923), Józefa Toma (np. Ex libris Witolda Zdzitowieckiego, P1, 1934), Kazimierza Witkiewicza (Ex libris Ladislai Zychowicz, P1, 1940), Stanisława Zgaińskiego (Ex libris Ireny Dubiskiej, X2, 1937) i wielu innych.

Ekslibrisy o motywie muzycznym mają różnorodną tematykę. W zależności do kogo są skierowane, pokazują jego zawód lub zainteresowania. Są wśród nich znaki książkowe przeznaczone dla bibliotek i instytucji muzycznych, dla artystów-muzyków, kompozytorów i śpiewaków, ekslibrisy wykonane z okazji imprez muzycznych oraz dla kolekcjonerów muzykaliów i kolekcjonerów ekslibrisów. Przedstawiają więc współczesne i zabytkowe instrumenty muzyczne, historię muzyki, klucz wiolinowy, pięciolinię, tancerzy, orkiestrę smyczkową przy pracy oraz sławnych piosenkarzy i muzyków, z których najpopularniejszymi postaciami bywają Czesław Niemen, Fryderyk Chopin, Stanisław Moniuszko, Ludwik van Beethoven. Często na ekslibrisie muzycznym widnieje napis „ex musicis”, zamiast „ex libris”.

Ekslibris muzyczny był wielokrotnie prezentowany na wystawach. Do najważniejszych z nich zaliczyć niewątpliwie należy wystawy organizowane w Poznaniu, przeważnie z okazji kolejnej edycji międzynarodowych konkursów muzycznych im. Henryka Wieniawskiego. Ważne zatem były dwie wystawy poznańskie w marcu 1966 (pierwsza w historii polskiego wystawiennictwa o motywach muzycznych) i listopadzie 1967 roku, na których pokazywano za każdym razem po prawie 700 ekslibrisów muzycznych wykonanych przez blisko stu pięćdziesięciu artystów z dwudziestu krajów. Wystawom towarzyszyły interesujące katalogi, opracowane graficznie przez Andrzeja Kandziorę i Stanisława Mrowińskiego, a merytorycznie przez Adama Kochanowskiego, Feliksa Wagnera i Zbigniewa Kaję, ze słowem wstępnym Kazimierza Michałowskiego i przedmową prof. Stefana Stuligrosza[4]. W latach następnych odbyły się kolejne wystawy ekslibrisu muzycznego świadczące o zwiększającym się zainteresowaniu tematem. Do połowy lat 70. organizował je głównie poznański kolekcjoner Feliks Wagner (1907-1992), posiadający jak dotąd najobszerniejszy zbiór ekslibrisów o tematyce muzycznej, operowej, tanecznej i teatralnej. Wystawy miały miejsce w Goleniowie, Poznaniu i Bydgoszczy (1969), Grodkowie (1976), Katowicach (1979), Nowym Sączu (1982), Wrocławiu (1986), Warszawie (1999), Kąśnej Dolnej (2005) oraz Krakowie i Wieliczce (2009). Obecnie ogromną rolę w upowszechnianiu ekslibrisu muzycznego spełniają coroczne konkursy na ekslibris o tematyce muzycznej „Chopin i muzyka w ekslibrisie” organizowane przez Centrum Paderewskiego Tarnów w Kąśnej Dolnej oraz od 1992 r. międzynarodowe konkursy „Chopin w barwach jesieni” w Antoninie. Wraz z pojawieniem się systematycznych wystaw i konkursów na ekslibris muzyczny, coraz więcej artystów powojennych zaczęło uwzględniać ten motyw w swojej twórczości. Stał się on np. niezwykle ulubionym motywem w ekslibrisach Krystyny Wójcik (1929-1990), Krystyny Wróblewskiej (1904-1994) i Krzysztofa Kmiecia (1950-2011). Spośród całej plejady polskich artystów, którym nieobca była tematyka muzyczna do najwybitniejszych należeli tacy artyści, jak Zygmunt Acedański (1909-1991), Jan Hasso – Agopsowicz (1915-1982), Stefan Bukowski, Franciszek Burkiewicz (1910-2002), Ireneusz Chmurzyński (1950), Zbigniew Dolatowski (1927-2001), Antoni Gołębniak (1917-1988), Janusz Halicki (1932-2010), Wojciech Jakubowski (ur. 1929), Zbigniew Jóźwik (ur. 1937), Zbigniew Kaja (1924-1983), Czesław Kelma (1912-1980), Małgorzata Korolko (1922-2010), Adam Młodzianowski (1917-1985), Stanisław Mrowiński (1928-1997), Klemens Raczak (1911-2008), Czesław Rodziewicz (1922-2013), Jerzy Różański (ur. 1947), Jan Stańda (1912-1987), Bronisław Józef Tomecki (1905-1994) i Zygmunt Waśniewski (1921-1976).

[1] Reprodukcja w: E. Chwalewik, Polskie exlibrisy muzyczne, „Silva Rerum” 1939, nr 6, il. po s. 126.

[2] M. Radojewski, Patriotyczny ekslibris Marceliny Kochańskiej – Sembrich z 1892 roku, „W Kręgu Ekslibrisu” 1999, nr 8, s. 6-9.

[3] O ekslibrisie Paderewskiego Zuzanna Rabska wspomina przy każdej nadarzającej się okazji publikacji jej wspomnień. Po raz pierwszy opowiadała tę historię w 1939 roku wypełniając ankietę „Dlaczego zbieram exlibrisy?” Por. Z. Rabska, Dlaczego zbieram exlibrisy?, Warszawa 1939, rkps, Muzeum XX. Lubomirskich w ZNiO, Gabinet Grafiki, sygn. VIII-18, s. 1. Później mówiła o niej we wspomnieniach wydanych po wojnie: Taż, Moje życie z książką. Wspomnienia, Wrocław 1964.

[4] Motyw muzyczny w exlibrisie polskim, Poznań 1966 (katalog zawiera wklejone oryginalne ekslibrisy); Międzynarodowa wystawa exlibrisu muzycznego. Poznań, Stary Rynek, „Arsenał”, listopad 1967, Poznań 1967.