Motyw medyczny i weterynaryjny

Ekslibris o tematyce związanej z medycyną i weterynarią przeznaczony jest dla pracowników służby zdrowia oraz instytucji medycznych, głównie Wydziałów Lekarskich, Weterynaryjnych i Farmaceutycznych akademii i uniwersytetów[1]. Tu o przynależności ekslibrisu do tej kategorii może świadczyć zarówno ikonografia medyczna związana z profesją właściciela znaku książkowego lub księgozbioru medycznego, albo też tylko napis „dr med.”, „mgr farm.”, „prof med.” ujawniający profesję adresata.

Powszechnie uważało się, że pierwszym ekslibrisem medycznym był drzeworyt wykonany w 1564 roku dla dra Antoniego Schneebergera (1530-1581), wawelskiego medyka, autora pierwszego podręcznika o higienie wojskowej pt. „De bona militum valetudine conservanda liber. Księga o zachowaniu dobrego zdrowia żołnierzy” (Kraków 1564; reprint: Warszawa 2008). Tymczasem Mieczysław Radojewski (1929-2003), starszy kustosz dyplomowany Biblioteki Ossolineum we Wrocławiu, dokonał na przełomie lat 80. i 90. XX wieku nowych odkryć i wiedzę o ekslibrisie medycznym zweryfikował[2]. Jego poszukiwania dawnych znaków książkowych, prowadzone we wrocławskich zbiorach Ossolineum oraz gdańskiej Bibliotece PAN, zakończone zostały dwoma ważnymi odkryciami. Radojewski odnalazł dwa nie znane dotąd ekslibrisy medyczne, starsze od znanego księgoznaku Schneebergera: oba wykonane dla Piotra Wedelicjusza – jeden około 1520 r. (odnaleziony w Gdańsku) i drugi z okresu pomiędzy 1520 a 1532 rokiem (odnaleziony we Wrocławiu). Te dwa odkrycia pozwoliły na przesunięcie daty powstania pierwszego polskiego ekslibrisu medycznego o ponad czterdzieści lat wstecz. Piotr Wedelicjusz z Obornik (1483-1543), intelektualista i bibliofil, był uczonym i lekarzem, w latach 1501-1512 studiował w Akademii w Krakowie, a następnie we Włoszech (1513-1516) uzyskując tam dyplom doktora nauk medycznych i filozofii. Był dwukrotnym rektorem Akademii Krakowskiej, rajcą i burmistrzem Krakowa, a od 1526 roku nadwornym lekarzem Zygmunta I Starego i Bony Sforzy.

Z kolei ekslibrisy dla publicznych księgozbiorów lekarskich powstają dopiero w XIX wieku. Ich pojawienie się związane jest z utworzeniem polskich towarzystw lekarskich, gromadzących m.in. fachową literaturę medyczną. Ekslibrisy w XIX w. posiadały najstarsze polskie biblioteki lekarskie, jak biblioteka Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie (założona w 1806 r.), i Biblioteka Towarzystwa Lekarskiego w Warszawie (zał. 1821). W dwudziestoleciu międzywojennym znaki książkowe posiada już większość instytucji medycznych. Znaczna ich część to prace anonimowe; spośród nielicznych znanych z nazwiska artystów wykonujących księgoznaki medyczne dla instytucji wymienić należy Józefa Toma (trzy ekslibrisy dla Biblioteki Centrum Wyszkolenia Sanitarnego, P1, 1931), Józefa Pochwalskiego (Ex libris Kliniki Chirurgicznej UJ w Krakowie, P1, 1932), Stanisława Dąbrowskiego (Ex libris Muzeum Historii Medycyny UJ w Krakowie, P1, 1941) i Tadeusza Przypkowskiego (Ex libris Nosocomium Maltense Varsaviae, X3, 1940). Po wojnie ekslibrisy medyczne tworzyła już rzesza artystów, których spisy najlepiej poznać można na podstawie nieocenionych katalogów ekslibrisu medycznego wydanych staraniem Wiktora Dziulikowskiego i wrocławskiej Akademii Medycznej[3]. Zawierają one kilkaset nazwisk twórców i kilka tysięcy przykładów ekslibrisów wykonanych dla instytucji medycznych oraz ludzi związanych z rozmaitymi zawodami medycznymi.

Najliczniej wystawy ekslibrisu medycznego organizowano we Wrocławiu z racji szerokiej na tym terenie działalności popularyzatorskiej tutejszego kolekcjonera, Wiktora Dziulikowskiego, związanego z medycyną doktora radiologii, posiadającego niegdyś największy w Polsce zbiór medycznych znaków książkowych. Wystawy ze swoich zbiorów organizował we wrocławskim Klubie Lekarza od 1968 roku, zaś trzy ostatnie (1975, 1990 i 1995) w Bibliotece Akademii Medycznej, której przekazał w trzech transzach cały swój zbiór tych księgoznaków. Wydane przez Akademię katalogi są dzisiaj jednym z najcenniejszych źródeł do dziejów polskiego XIX- i XX-wiecznego znaku medycznego[4].

[1] S. Sokół, Ekslibrysy publicznych księgozbiorów lekarskich w Polsce, Warszawa 1959.

[2] M. Radojewski, Nieznany ekslibris Piotra Wedelicjusza z Obornik – najstarszy polski znak lekarski, „Ze Skarbca Kultury” 1977, z. 28, s. 51-58; Tenże, Drugi nieznany ekslibris Piotra Wedelicjusza z Obornik, „Ze Skarbca Kultury” 1979, z. 31, s. 49-51.

[3] Polski ekslibris medyczny. Katalog wystawy, Wrocław 1975; Polski ekslibris medyczny II. Katalog wystawy, Wrocław 1990; Ekslibris medyczny III. Katalog, Wrocław 1995.

[4] Polski ekslibris medyczny. Katalog wystawy, Wrocław 1975; Polski ekslibris medyczny II. Katalog wystawy, Wrocław 1990; Ekslibris medyczny III. Katalog, Wrocław 1995.