Motyw heraldyczny

W ekslibrisie heraldycznym wyróżniamy dwa typy ikonografii herbowej: jeden to przedstawienie tradycyjnego herbu rycerskiego i szlacheckiego, drugi – to herby miast i miejscowości.

Herb szlachecki, rodowy, jest najstarszym przedstawieniem ikonograficznym spotykanym na ekslibrisie. Pierwszym polskim ekslibrisem heraldycznym jest w ogóle pierwszy polski ekslibris z 1516 roku. Pierwsze ekslibrisy przedstawiały niemalże wyłącznie ten właśnie wizerunek, związany ściśle z właścicielem księgozbioru. Na ekslibrisach heraldycznych, oprócz herbu właściwego, można również spotkać inne podobne znaki nawiązujące do tradycji, jak gmerki i sygnety. Herb na ekslibrisie dawnym (XVI-XVIII w.) przedstawiany był w każdy możliwy sposób, a więc jako okonturowany zarys tarczy z wkomponowanym wizerunkiem herbowym, czy w ozdobnych kartuszach, umieszczany jako główny motyw znaku książkowego, centralnie, en face, lub też jako umieszczony gdzieś z boku i wkomponowany w większe przedstawienie ikonograficzne, a także jako samodzielna i jedyna ilustracja na znaku książkowym. Herb ozdabiany był również i innymi rekwizytami charakteryzującymi zainteresowania bibliofila lub (i) też jego zajmowane stanowiska. Zatem wokoło przedstawionego herbu mamy książki i całe biblioteki, ordery i odznaczenia, insygnia władzy świeckiej i duchownej, wiejskie i miejskie pejzaże, wizerunki portretowe i alegorie, widoki zamków i pałaców, lwy, orły i gryfy, wieńce laurowe i wstęgi, wreszcie cały szereg zawołań herbowych i zwykłych sentencji. Odbiorcami ekslibrisu herbowego byli książęta, baronowie, grafowie, drobna szlachta utytułowana, byli także królowie i władcy. W Polsce ekslibris dla biblioteki królewskiej oraz własnych prywatnych książek posiadał Jan Kazimierz (1648-1668 – podaję daty panowania), Jan III Sobieski (1674-1696), August II Mocny (1697-1706), Stanisław Leszczyński (1706-1709 i 1733-1736) i Stanisław August Poniatowski (1764-1795). W Europie z kolei swoje ekslibrisy posiadała większość rodów panujących, z których najliczniejsze znaki miała szwedzka rodzina królewska (ponad 500) i brytyjska (ponad 200). Posiadali je także niektórzy papieże, jak Innocenty III (papież w latach 1691-1700). Jako przedmioty kolekcjonerskie te ekslibrisy wydają się być znacznie ograniczone.

Od XIX wieku krąg odbiorców ekslibrisów znacznie się powiększył, zaś wraz z wprowadzeniem przez Napoleona Kodeksu Cywilnego (1804) i zniesieniem przywilejów stanowych w wyniku rewolucji francuskiej, zdewaluował się wizerunek herbów na znakach książkowych. Dodatkowy wpływ na „nową heraldykę”, jaka pojawiła się wówczas w grafice ekslibrisowej miała niewątpliwie polityka caratu na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim, wprowadzająca tzw. nobilitacje szlacheckie, dzięki którym szlachectwo i nieodłączny z nim herb mogła otrzymać każda osoba, która spełniła określone prawem warunki. Powstało więc mnóstwo herbów typu „własnego”, jak Grabie, Młot, Trzy Świece, Bastion, Bawola Głowa, Igła, Cholewa itp. W ekslibrisie mamy więc w XIX w., obok rzeczywistych, dawnych herbów, całą gamę „nowych” herbów, a nawet quasi – herbów tworzonych przez domorosłych artystów.

Od czasów powojennych nierzadkim elementem heraldycznym pojawiającym się na ekslibrisach są herby miast. Trudno jest dziś określić dokładnie kiedy po raz pierwszy pojawił się motyw herbu miejskiego na ekslibrisie. Jest on dość czynnie stosowany w latach międzywojennych, kiedy uwieczniano na ekslibrisach herby Krakowa, Lwowa, Wilna, Warszawy, Poznania i Katowic. Z pewnością pierwsze powojenne znaki książkowe z omawianym motywem obserwujemy dopiero w latach pięćdziesiątych. Do najczęściej uwiecznianych miast i ich herbów należy w okresie powojennym zaliczyć Warszawę, Kraków, Poznań, Łódź, Gliwice, Katowice, Opole, Wrocław, Nowy Sącz, Toruń, Szczecin, a więc duże miasta. Nie są one jednak jedynymi; lista miast, których herby znaleźć można na ekslibrisach jest obszerna i najczęściej stosowane były w przypadku komponowania znaku książkowego dla miejscowej biblioteki. Czasami prywatni właściciele, zamawiając ekslibris u artysty, również życzyli sobie umieścić na nim herb swojego miasta. Udało mi się w mojej kolekcji znaleźć kilka takich przykładów. Poza wielkimi, przeważnie wojewódzkimi miastami, doszukać się można również mniejszych miast i miejscowości, jak Dąbrowa Górnicza, Zawiercie, Myszków, Biała Podlaska, Sandomierz, Lubań, Wałbrzych, Tczew, Grudziądz, Sanok, Olsztyn, Pisz, Siedlce, Stargard Szczeciński, Gostyń, Kalisz, Złotoryja, Tychy, Sosnowiec, Zamość, Puławy, Łomża i wiele innych. Podkreślają one wyłącznie pochodzenie prywatnego właściciela lub biblioteki, które posiadają ekslibris. Pomimo licznych miast wymienionych wyżej, herb miejski nie stanowi mimo wszystko częstego motywu w grafice ekslibrisowej. Najczęściej powtarzał się w twórczości Jana Tadeusza Czecha (ur. 1950), Czesława Kelmy (1912-1980), Herberta Grycza, Edwarda Grabowskiego (1904-1966), Bogumiły Gustowskiej (1933-1965), Wandy Tomaszewskiej (1919-2001), Józefa Wanaga (1921-1987), Zygmunta Acedańskiego (1909-1991) oraz Kazimierza Szołtyska (ur. 1939), Zbigniewa Lubicz – Miszewskiego (ur. 1945) i Jerzego Różańskiego (ur. 1947).

Polski ekslibris heraldyczny (szlachecki) był wielokrotnie eksponowany na wystawach krajowych i międzynarodowych, m.in. w Gdańsku (1978), Rzeszowie (1993) i Warszawie (1998) oraz w Danii (1964 i 1985), Niemczech (1981) i na największej na świecie jak dotąd wystawie ekslibrisu heraldycznego w Luksemburgu, na której prezentowano prawie 1.000 ekslibrisów pochodzących z całej Europy wykonanych od XVI do XX wieku[1]. Natomiast ekslibris prezentujący herby miast jeszcze nigdy nie stanowił odrębnej wystawy.

[1] Gdański ekslibris XV – XVIII wieku. Katalog, oprac. A. Kurkowa, Gdańsk 1978; Polski ekslibris heraldyczny ze zbiorów Marka Czarnoty. Katalog, Rzeszów 1993; Exlibris heraldyczny, Warszawa 1998; E.O.A. Heedegaard, Danske Heraldiske Officers-exlibris, Frederikshavn 1964; D. Bruin, Heraldiske exlibris, Frederikshavn 1985. A. M. Hildebrandt, Wappenfibel – Handbuch der Heraldik, Degener & co. 1981; H. Hanlet, P. Schlechter, Repertoire de l`Ex-Libris Luxembourgeois des origines a nos jours (1622-1993), [b.m.w.] 1993.