Motyw filatelistyczny i pocztowy

Największy w Polsce zbiór ekslibrisów o tematyce filatelistycznej i pocztowej posiadał do połowy lat sześćdziesiątych XX w. Aleksander Śnieżko (1896-1975), historyk poczty i filatelista, publicysta i popularyzator dziejów filatelistyki, organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Poczty i Telekomunikacji we Wrocławiu[1]. Zbiór ten w całości przekazał swego czasu do zbiorów wrocławskiego Muzeum, gdzie pozostaje do dziś. Z jego to kolekcji urządzono w Polsce pierwsze wystawy ekslibrisów o pocztowej tematyce w 1957 roku i na podstawie zbiorów przekazanych przez dyrektora Śnieżko prezentowano kolejne w latach 1963, 1970 i 1977[2]. Ekslibrisy filatelistyczne i pocztowe, przeznaczone do oznaczania księgozbiorów o treści dziejów znaczka pocztowego i poczty, przedstawiały najczęściej wizerunek trąbki pocztowej i perforacji znaczka pocztowego, przedstawianego bądź w całości, bądź we fragmencie, jak również przewody trakcji telefonicznych, gołębie trzymające w dziobach kopertę, dawne pieczęcie lakowe używane do klejenia kopert, utensylia pocztowe (wagi listowe, przybory do pisania, kałamarze, zegary dyliżansowe), sekretarzyki podróżne, słupy pocztowe, średniowiecznych gońców pocztowych i dawne konne pojazdy pocztowe.

Polski ekslibris pocztowy i filatelistyczny rozwinął się w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Za pierwszy polski ekslibris filatelistyczny uznaje się skromny księgoznak Włodzimierza Rachmanowa (1886-1971) z 1919 roku autorstwa Zygmunta Klemensiewicza[3]. Przedstawia on niezrealizowany projekt znaczka Poczty Miejskiej Warszawy z roku 1916 o wartości 10 groszy z rysunkiem orła polskiego. Pod znakiem umieszczony jest skromny pięciowiersz z napisem „Księgozbiór filatelistyczny Włodzimierza Rachmanowa Nr…..”. Całą zaś kompozycję otacza akantowa ramka imitująca ząbkowanie znaczka. Ekslibris o wymiarach 105 x 78 mm wykonano techniką cynkotypii kreskowej, drukując go na brązowym kartonie w krakowskiej Drukarni Ludowej. W latach następnych powstały kolejne ekslibrisy pocztowe dla wybitnych filatelistów posiadających cenne księgozbiory tematyczne: Włodzimierza Polańskiego (1878-1944) (Józef Tom, 1926, P1), Jerzego Krzyżanowskiego (1885-1956) (autoekslibris, 1927, P1) i Stanisława Miksteina (1888-1956) (Stanisław Jakubowski, 1935, X2/2).

Warto na chwilę zatrzymać się przy autoekslibrisie Jerzego Krzyżanowskiego. Jak ustaliłem przed laty[4], Jerzy Krzyżanowski był długoletnim członkiem Związku Filatelistów Polskich i jednym z pionierów publicystyki polskiej filatelistyki. Przed wojną należał do władz Zrzeszenia Przemysłowego Kupców Branży Filatelistycznej oraz prowadził w Łodzi jedyny w Polsce esperancki Dom Filatelistyczny „Esperantista Filatelejo”, zajmujący się skupem i sprzedażą wszelkiej literatury filatelistycznej i znaczków pocztowych. W latach 1921-1939 opublikował w języku polskim i esperanto kilka firmowych cenników i walorów pocztowych. Sam posiadał ogromny i imponujący księgozbiór filatelistyczny i historyczno-pocztowy, uważany za jeden z największych w II Rzeczypospolitej i liczący ponad pięć tysięcy woluminów. Część z tych książek oznaczał ekslibrisem własnego pomysłu i wykonania, który stanowi dzisiaj „biały kruk” kolekcjonerski i jest niebywale rzadkim, a cennym walorem kolekcjonerskim z zakresu filatelistycznych znaków książkowych. Ekslibris o wymiarach 91 x 57 mm powstał w niewielu egzemplarzach. Przedstawia zmodyfikowany herb Dębno, którym rodzina Krzyżanowskich została uhonorowana w 1773 roku. Tarczę herbową zamyka u dołu rozwarty cyrkiel z miejscem na wpisanie numeru porządkowego książki, zaś nad nią umieszczony został napis „Ex libris”. Pod cyrklem znajduje się zwrócony w stronę herbu otwarty klaser filatelistyczny oraz wstęga z imieniem i nazwiskiem właściciela księgozbioru. Ekslibris został wytłoczony na delikatnym błękitnym papierze granatową farbą.

Najwięcej ekslibrisów o motywach pocztowo – filatelistycznych powstało po drugiej wojnie światowej. Wykonywali je tak znani artyści, jak K.M. Sopoćko, S. Łuckiewicz, Z. Dolatowski, W. Jakubowski, T. Tuszewski, S. Mękicki, W. Borkowski, W. Langner, J. Hasso – Agopsowicz, Eugeniusz Pichell, J. Szuszkiewicz, Z. Waśniewski, H. Pawlikowska, A. Gołębniak, Z. Acedański, K.M. Moździerz, S. Witowski i S. Dawski[5].

[1] Encyklopedia filatelistyki, Warszawa 1993, s. 549; Słownik biograficzny filatelistów polskich, oprac. H. Białek i M. Habowski, Warszawa 1998, s. 178.

[2] A. Śnieżko, Ekslibrisy filatelistyczne, Wrocław 1957; Tenże, Motyw pocztowy w ekslibrisie, Wrocław 1963; Tenże, Wystawa ekslibrisu o motywie pocztowym, Wrocław 1970; Tenże, Ex libris o tematyce pocztowej. Katalog 1977, Wrocław 1977.

[3] T. Suma, Najstarsze polskie ekslibrisy filatelistyczne, „Ex Bibliotheca” 2007, nr 1 (16), s. 6-8.

[4] Tamże, s. 7.

[5] A. Śnieżko, Motyw pocztowy w ekslibrisie…, s. 16; Ex libris o tematyce pocztowej. Katalog 1977, Wrocław 1977, passim.