10 najczęściej zadawanych pytań dotyczących ochrony i konserwacji ekslibrisów

  • W jakich warunkach należy przechowywać ekslibrisy w domu?

Zalecane warunki przechowywania papieru w archiwach, bibliotekach i muzeach to stabilna temperatura około 16-18°C i wilgotność względna (RH) pomiędzy 45 a 55%. Ten „idealny” klimat trudno utrzymać w domu. Jednak za pomocą prostych działań możemy stworzyć na tyle dobre warunki, na ile to możliwe. Wysuszanie powietrza przez centralne ogrzewanie możemy ograniczyć stosując nawilżacz powietrza. Temperatura w pomieszczeniu nie powinna przekraczać 21°C. W czasie lata, gdy jest szczególnie gorąco, zaleca się w miarę możliwości zamykanie drzwi, okien i zasłanianie zasłon. W żadnym razie nie wolno wieszać ekslibrisów na wilgotnych ścianach, ani ustawiać przy nich pudeł z kolekcją. Nie należy organizować miejsca przechowywania ekslibrisów w pobliżu kaloryferów. Chronić ekslibrisy przed bezpośrednim działaniem światła słonecznego oraz nie oświetlać oprawionych obiektów na papierze punktowym światłem. Zarówno światło słoneczne, jak i sztuczne zawierają promieniowanie ultrafioletowe i emitują ciepło. Oba te czynniki są szkodliwe dla papieru.

  • Jakie materiały są najlepsze do przechowywania ekslibrisów?

Kategorycznie odradza się używanie syntetycznych koszulek biurowych, celofanów, plastikowych i szklanych pojemników zawierających plastyfikatory do przechowywania zbiorów. Należy unikać pojemników szczelnych, bez możliwości filtracji powierza, tekturowych segregatorów i pudeł zawierających kwas i ścier drzewny. Należy zadbać o to, aby oprawione grafiki i rysunki otrzymały bezkwasowe passe-partout.

  • Jak obchodzić się z ekslibrisem?

Ekslibris jest miniaturową grafiką wykonaną w różnych technikach. Nie należy jej łamać, suchych tłoków przygniatać, nie powinno się ich również siłowo trzeć palcami, czy tym bardziej innymi materiałami. To wszystko może uszkodzić zarówno papier, jak i samą grafikę. Należy uważać, by nie chwytać ekslibrisu wilgotnymi palcami. Najbezpieczniej Ekslibris nakleić na osobny kartonik, formatu większego niż sama grafika. W ten sposób uniknie się dotykania samego dzieła.

  • Jak unikać zniszczenia ekslibrisów podczas wyciągania ich z miejsca ich przechowywania?

Ekslibrisy przechowywane są najczęściej w pudłach, naklejone na specjalne kartoniki lub też w postaci luźnej w kopertach. By ich nie uszkodzić podczas wyjmowania trzeba pamiętać o jednej naczelnej zasadzie: w miejscu przechowywania ekslibrisów nie powinna panować ciasnota. Jeśli w pudle, czy kopercie zostawimy odpowiedni luz, wówczas wyjmowany ekslibris nie zostanie uszkodzony oraz nie ulegną przypadkowym uszkodzeniom inne eksponaty wraz z nim zgromadzone. Nigdy nie należy wyjmować ekslibrisu ciągnąc go za zbyt małą powierzchnię. Jeśli ekslibris chwycimy za zbyt małą powierzchnię, wówczas może on zostać uszkodzony, naderwany, przetargany lub zagięty. Podkreślam raz jeszcze: dbając o to, aby ekslibrisy nie były ułożone zbyt ciasno, umożliwimy wyciąganie ich bez ich uszkadzania.

  • Czy kserowanie lub skanowanie ekslibrisów jest dla nich szkodliwe?

Promieniowanie świetlne nowoczesnych kopiarek w zasadzie nie powinno spowodować zniszczenia papieru podczas jednorazowego działania. Uszkodzeniu może jednak ulec ekslibris wówczas, jeśli fotokopiowanie, czy skanowanie wykonywane jest bez szczególnej ostrożności.

  • Jakich narzędzi używać do konserwacji ekslibrisu?

W tym celu przydatne są narzędzia ostre, gładkie, nierdzewne, czyste i bezpieczne dla papieru. Należą do nich kostki introligatorskie do wygładzania papieru, nóż do cięcia passe-partout, nożyczki i klej roślinny. Można również używać współczesnych podlepek filatelistycznych do przyklejenia ekslibrisu na kartonik; czasami zastępują one klej.

  • Jak naprawić przedarcie papieru?

Należy przedarty papier podkleić. W tym celu należy stosować wyłącznie profesjonalne taśmy introligatorskie. Wszystkie tradycyjne taśmy samoprzylepne mają jedną zasadniczą wadę – ich klej powoduje poważne zniszczenia papieru.

  • Czy ekslibrisy powinny zostać odkwaszone?

Szczerze mówiąc, nie spotkałem się nigdy ze stosowaniem takich zabiegów konserwatorskich w ekslibrisie. Ale gdyby ktoś, kiedyś chciał takie działania zastosować w swojej kolekcji, musi pamiętać, że przed przystąpieniem do zabiegu odkwaszania należy zasięgnąć rady specjalistów. Gdy papier jest zbyt kwaśny i zawiera ligninę (ścier drzewny) wtedy żółknie, staje się słaby, łatwo ulega przedarciom. Może on stać się kruchy do tego stopnia, że nie nadaje się już do użytku. Problem ze zbyt kwaśnym papierem zawierającym ligninę, powodujące żółknięcie papieru, występuje w papierze XIX i XX wiecznym. Odpowiednie warunki przechowywania ograniczają ten proces. Kwaśny papier z dużą zawartością ligniny powinien zostać odkwaszony oraz należy wprowadzić rezerwę alkaliczną. Papier pochodzących sprzed 1800 roku jest lepszej jakości i często nie wymaga odkwaszenia.

  • Co należy zrobić z ekslibrisami zaatakowanymi przez owady i pleśń?

Atak pleśni najbardziej zagraża ekslibrisom mokrym lub wilgotnym. Zamoczone eksponaty powinny być wysuszone tak szybko, jak to możliwe. W przypadku, gdy tylko kilka ekslibrisów uległo zamoczeniu, najprostszym działaniem jest wysuszenie pojedynczych egzemplarzy strumieniem nie gorącego i niezbyt ostrego powietrza stosując wentylator powodujący lekki ruch powietrza. Współczesne papiery o specjalnie wykończonej powierzchni, np. kredowane, bibułkowe, a nawet akwafortowe, w wyniku zalania mogą ulec nieodwracalnemu zniszczeniu.

Innym przypadkiem tzw. biodegradacji jest atak owadów. Zjawisko to związane jest z warunkami klimatycznymi i zachowaniem higieny. W celu ratowania pojedynczych ekslibrisów stosuje się domowe środki zwalczania owadów, zawijając zaatakowane przedmioty w plastikową folię na okres około dwóch tygodni. Nie należy stosować żadnych środków owadobójczych.

  • Gdzie mogę oddać moje ekslibrisy do konserwacji oraz uzyskać profesjonalną poradę?

W celu przeprowadzenia profesjonalnej konserwacji ekslibrisów należy zwrócić się do specjalisty konserwatora w danym mieście lub okolicy. Mogą to być osobne firmy świadczące takie usługi, mogą to też być pracownie konserwatorskie znajdujące się w bibliotekach naukowych lub muzeach. Pomocny może być również kontakt z Centralnym Laboratorium Konserwacji Archiwaliów w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, ul. Długa 7, 00-263 Warszawa.