KOŁO MIŁOŚNIKÓW EKSLIBRISÓW w KATOWICACH

Koło Miłośników Ekslibrisu w Katowicach powołane zostało do funkcjonowania cztery lata po powojennej inicjatywie warszawskiej. Było więc drugim powojennym kołem miłośników i kolekcjonerów ekslibrisu w Polsce i jedynym działającym na Górnym Śląsku. Za datę inaugurującą działalność katowickiego Koła Miłośników Ekslibrisu, bo taką oficjalną nazwę nosiło, uważa się dzień 16 stycznia 1964 roku. Koło działało w ramach Polskiego Towarzystwa Archeologicznego (PTA) w Katowicach do 1968 roku włącznie, kiedy utworzono Śląski Oddział Towarzystwa Przyjaciół Książki (TPK) również w Katowicach. W tym roku nastąpił jednak nieoczekiwany upadek Koła ze względów formalnych, gdyż PTA nie chciało już, aby Koło dalej funkcjonowało w jej strukturach, zwłaszcza, że nie było do końca zgodne z charakterem statutowych działań Towarzystwa Archeologicznego, zaś TPK nie przewidywało póki co utworzenia nowej sekcji, nawet jeśli integralnie związana była z szeroko pojętym tematem książki.

Inicjatorką i założycielką Koła Miłośników Ekslibrisu w Katowicach była członkini Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i zasłużony muzeolog, Julia Mierka – Mękicka (1899-1987), z pochodzenia lwowianka, po wojnie zamieszkała w Gliwicach, żona Rudolfa Mękickiego (1887-1942), wreszcie kolekcjonerka ekslibrisów, medali i monet. Na spotkaniu inauguracyjnym od razu wybrano zarząd Koła, który tworzyli: Marian Wojciechowski (prezes) i Julia Mękicka (sekretarz). W dniu 19 marca 1965 roku, na kolejnym zebraniu KME, zarząd zrezygnował ze swych funkcji, wobec czego wybrano nowe osoby na stanowiska. I tak: prezesem została Julia Mękicka, zaś funkcja sekretarza przypadła Kazimierzowi Paśko. Od początku działalności Koło posiadało swój organ prasowy, jakim był periodyk „Exlibris Śląski”, w całości przygotowywany i składany przez Julię Mękicką od stycznia 1964 do grudnia 1965 roku. Było to o tyle istotnym faktem, że prawie żadne z istniejących przed i po wojnie kół miłośników ekslibrisów nie posiadało od chwili powołania koła swojego periodyku. Katowickie KME miało zasięg regionalny ograniczony do granic Śląska – Górnego, Opolskiego i Cieszyńskiego. Naturalnie Koło było otwarte na przyjmowanie nowych członków spoza Śląska, czego przykładem może być czwórka kolekcjonerów z Wrocławia, Jeleniej Góry i Krakowa (Tadeusz Solski, Wiktor Dziulikowski i Stanisław Aulich oraz Antoni Brosz), którzy wstąpili do katowickiego Koła w 1964 roku, jednak praktycznie nie spotyka się wśród nich nie-Ślązaków.

Zadania katowickiego KME nie odbiegały od deklaracji innych podobnych stowarzyszeń i skupiały się na propagowaniu wiedzy ekslibrisowej, inicjowaniu wystaw, prelekcji i odczytów oraz szerzeniu idei kolekcjonerstwa ekslibrisu, a przede wszystkim zaś – na co J. Mękicka położyła szczególny nacisk – na promowaniu wyłącznie śląskich artystów znaku książkowego. Do tych „wyłącznie śląskich” doszli także z czasem i lwowscy twórcy, którzy z racji pochodzenia Mękickich i znajomości tamtejszego świata artystycznego, byli Julii Mękickiej szczególnie bliscy.

Zebrania Koła odbywały się raz w miesiącu, w każdy czwartek miesiąca po piętnastym z wyłączeniem przerwy wakacyjnej, i po każdym z tych zebrań ukazywał się kolejny numer „Exlibrisu Śląskiego”. Miejscem spotkań był lokal Biblioteki Śląskiej przy ul. Francuskiej w Katowicach. Pierwszymi członkami tworzącymi katowickie Koło było grono szesnastu osób – śląskich artystów, kolekcjonerów i osób związanych z książką, jak: artyści – Irena Nowakowska – Acedańska (1906-1983) i jej mąż Zygmunt Acedański (1909-1991), ponadto Edward Grabowski (1904-1966) i Kazimierz Marcin   (1917-1997); twórca biblioteki w Zabrzu – Jerzy Fusiecki, będziński artysta plastyk – Czesław Haczkiewicz (ur. 1932), Helena Kaperska z Zabrza, Felicja Kubicha z Opola, Julia Mękicka (1899-1987) i jej syn Stanisław – twórca ekslibrisów, dalej: bibliolog Bartłomiej Szyndler (1938-2011) z Będzina, nauczyciel z Bierunia Nowego, Karol Wierzgoń (1913-2000) oraz Marian Jan Wojciechowski, Bogusław Witkowski z Będzina i Jacek Doliński. Do końca 1965 roku lista członków KME powiększyła się o dalsze trzydzieści jeden osób, wśród których warto choćby odnotować jeszcze dwóch grafików, którzy zostali jego członkami w 1965 roku, tj. Józef Wanag z Katowic i Tyrsus Wenhrynowicz z Krakowa.

Na większości zebrań wysłuchiwano interesujących referatów, po których dyskutowano nad ich treścią oraz roztrząsano tematy dotyczące aktualnego życia ekslibrisowego w Polsce. I tak na przykład tematami referatów była twórczość ekslibrisowa Rudolfa Mękickiego (Julia Mękicka, 1964), twórczość graficzna dzieci ze wsi Bieruń Nowy (Karol Wierzgoń, 1964), techniki kolekcjonowania znaków książkowych (Marian Wojciechowski, 1964), superekslibrisy i artystyczne oprawy książkowe (J. Mękicka, 1965), praca artysty w drzeworycie (Edward Grabowski, 1965), pseudoekslibrisu (J. Mękicka, 1965), wreszcie przedstawiano dorobek artystów – Kajetana Wincentego Kielisińskiego (J. Mękicka, 1964), grafików śląskich (Celestyn Kwiecień, 1964), Andrzeja Bortowskiego (J. Mękicka, 1965) i Wojciecha Łuczaka (Krystyna Mękicka, 1965).

Działalnością Koła Miłośników Ekslibrisu w Katowicach były też wystawy znaków książkowych, które z własnych zbiorów prezentowała w latach 1965-1966 Julia Mękicka. W 1966 roku urządzono z kolei dwie aukcje ekslibrisu ze zbiorów członków KME.

Koło prowadziło także działalność wydawniczą. Nie mając znacznych funduszy, publikacje musiano jednak ograniczyć do minimum. Mimo wszystko pod szyldem katowickiego Koła Miłośników Ekslibrisu ukazały się trzy publikacje, nie licząc dwudziestu czterech numerów „Exlibrisu Śląskiego” drukowanego na powielaczu denaturowym. Pierwsze dwie stanowiły teki ekslibrisów – jedna autorstwa dzieci z Bierunia, druga ku pamięci zmarłego Stanisława Aulicha, którą zamówiła i sfinansowała wdowa, Zofia Aulichowa. Cały nakład tej ostatniej teki (60 egz.) oddany został Z. Aulichowej. Trzecim wydawnictwem KME była czterdziestostronicowa broszura zatytułowana „Exlibris śląski w milenijnym roku 1966” (Katowice 1966), której autorką była Julia Mękicka. Książeczka ta zawierała na wszystkich stronach nieparzystych wklejki oryginalnych ekslibrisów, zaś na stronach parzystych omówione zostały działania KME w 1965 i 1966 roku, podano skład członkowski Koła oraz zamieszczone zostały biogramy i pełne wykazy opus artystów Ireny Nowakowskiej – Acedańskiej i Zygmunta Acedańskiego. Ponadto znalazły się tam również biogramy innych twórców związanych ze Śląskiem – Jana Hasso – Agopsowicza, Wojciecha Łuczaka, Lecha Szarańca i Karola Wierzgonia.

Interesującą inicjatywą zarządu katowickiego KME było rozpisanie w marcu 1965 r. ankiety pod znanym tytułem „Dlaczego zbieram ekslibrisy?”. Pierwsza tego typu ankieta została rozpisana w 1939 roku z inicjatywy Zygmunta Klemensiewicza (1874-1948), a jej tekst umieszczono w pierwszym numerze pisma „Silva Rerum”. Nie cieszyła się zbytnim zainteresowaniem. W 1965 r. Julia Mękicka nawiązała do idei Klemensiewicza i ogłosiła na łamach „Exlibrisu Śląskiego” własną ankietę, ale pod znanym sprzed wojny tytułem. Celem tej ankiety, skierowanej do kolekcjonerów ekslibrisu w Polsce, było zebranie informacji o rozmiarze kolekcjonerstwa znaku książkowego w Polsce oraz poznanie motywacji kolekcjonerskich wśród zbieraczy. Szerzej o niej piszę w części dotyczącej motywacji kolekcjonerskich.

 

Oprac. na podstawie: Tomasz Suma, Ekslibrisowa Pasja. Sztuka, prywatne kolekcjonerstwo i badania ekslibrisu w Polsce od XIX wieku do współczesności, Warszawa 2014 (e-book)