KOŁO MIŁOŚNIKÓW EKSLIBRISÓW w KRAKOWIE

Koło Miłośników Ekslibrisu (KME) w Krakowie powstało zaraz po ukonstytuowaniu się TME w Warszawie, w pierwszej dekadzie 1924 roku. Funkcjonowało w ramach Towarzystwa Miłośników Książki w Krakowie – najtrwalszego i najaktywniejszego polskiego towarzystwa bibliofilskiego w okresie międzywojennym. Krakowskie KME, podobnie jak warszawskie, nigdy nie stało się stowarzyszeniem ogólnopolskim, ani też nigdy do takiego nie pretendowało. Wprawdzie stanowiło stowarzyszenie otwarte dla wszystkich chętnych osób z całej Polski, ale praktyka pokazała, że członkami Koła zostawali mieszkańcy Małopolski, a przede wszystkim Krakowa. Pierwsze posiedzenie inauguracyjne odbyło się po kilku miesiącach nieformalnego funkcjonowania Koła, w dniu 1 listopada 1924 roku na którym wybrano zarząd Koła. Pierwszym jego przewodniczącym został Tadeusz Żerański (1880-1947) – bibliograf, bibliofil i leksykograf, członek z głosem doradczym Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Książki w Krakowie, zaś sekretarzem dwudziestoletni wówczas Tadeusz Przypkowski (1905-1977), miłośnik grafiki i heraldyki, jeszcze nie kolekcjonujący ekslibrisów, ale udzielający się student (od 1923 r.) historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Koło skupiało w 1925 r. dziesięciu członków. Posiadało także własną siedzibę przy ul. Smoleńsk 9 w gmachu Towarzystwa Miłośników Książki. Zasadniczym celem krakowskiego Koła było „szerzenie zamiłowania do ekslibrisu i pogłębianie wiedzy o nim” poprzez odczyty wybitnych znawców ekslibrisoznawstwa oraz organizowanie wystaw. Członkowie krakowskiego KME spotykali się dość często – w latach 1924-1925 zebrania odbywały się regularnie, co miesiąc w pierwszą sobotę miesiąca. Każdemu spotkaniu towarzyszyły licytacje bibliofilskie oraz wymiana ekslibrisowa. Czy taka częstotliwość spotkań miłośników ekslibrisu utrzymała się w następnych latach – tego dzisiaj nie wiemy. W każdym razie interesująco przedstawiały się inicjatywy podejmowane przez członków Koła podczas kolejnych zebrań. Na posiedzeniu listopadowym (15.XI.1924 r.) zainicjowano badania nad inwentaryzacją polskiego ekslibrisu współczesnego (XIX-XX w.), na temat którego ukazywały się jakiekolwiek wzmianki pisane na przestrzeni ostatnich stu lat, ale także dążono do zebrania informacji o tworzonych na bieżąco ekslibrisach. Pracę nad kwerendą rozdzielono między poszczególnych członków Koła, zaś efekty ich pracy przedstawiane były w kolejnych numerach „Silva Rerum”. Z kolei podczas kolejnych zebrań w dniach 13 grudnia 1924 i 10 stycznia 1925 roku, oprócz oczywiście wymiany i licytacji ekslibrisów, zaprezentowano dwie interesujące wystawy znaków książkowych. Jedną przedstawił Kazimierz Piekarski (1893-1944); pokazywała ona ekslibrisy wykonane dla członków Delegacji Polskiej w Komisji Rewindykacyjnej w Moskwie przez rosyjskich artystów. Drugą wystawę, miesiąc później, opracował bibliofil i introligator, Kazimierz Hałaciński (1870-1930), który ze swych zbiorów zaprezentował bogatą kolekcję sygnetów drukarskich, wydawniczych i introligatorskich.

Ze skąpych informacji sprawozdawczych dowiadujemy się, że kolejne zebrania Koła Miłośników Ekslibrisu z 1925 roku, jakie odbyły się w dniach 28 lutego oraz 7, 14 i 21 marca, przebiegały praktycznie pod egidą licytacji i wymiany ekslibrisowej między uczestnikami spotkań. W latach następnych stałym punktem spotkań stały się z kolei prelekcje dotyczące historii i znawstwa ekslibrisu. Można było więc usłyszeć gawędy i naukowe rozważania o superekslibrisie Stanisława Augusta Poniatowskiego, wygłoszone przez Kazimierza Hałacińskiego na spotkaniu 4 XI 1925 r., czy referat Tadeusza Przypkowskiego „Graficzne postulaty genezy exlibrisu” omawiający początki znaku książkowego w Polsce (28 IX 1929), albo prelekcję Kazimierza Piekarskiego badającego superekslibrisy i oprawy książkowe króla S.A. Poniatowskiego (29 XI 1927). Organizowano przy tym liczne wystawy znaków książkowych, na których kolekcjonerzy mogli zaprezentować swoje zbiory. W 1929 roku wystawiono ekslibrisy słowiańskie, rok później pokazano twórczość Stanisława Jakubowskiego (1888-1964), a w 1931 r. Janusza Bersten – Tłomakowskiego (1896-1980).

Stanisław Jakubowski, X1, 1930
Stanisław Jakubowski, X1, 1930

Ważnym wydarzeniem nie tylko w życiu krakowskich ekslibrisistów, ale przede wszystkim bibliofilów, bibliologów i wszystkich znawców oraz miłośników książki, był Pierwszy Zjazd Bibliofilów Polskich w Krakowie, który odbył się w dniach 28-30 czerwca 1925 r. Dla historii kolekcjonerstwa znaku książkowego Zjazd ten miał o tyle istotne Znaczenie, że doszło na nim do pierwszego w Polsce spotkania kolekcjonerów ekslibrisu z terenu całej Polski. Spotkanie miało miejsce w Muzeum Przemysłowym 28 czerwca 1925 roku. Kolekcjonerzy wymieniali się doświadczeniami i spostrzeżeniami, a nade wszystko przywieźli z sobą liczne ekslibrisy, z których urządzono wystawę pokazaną w Muzeum Przemysłowym. Zorganizowano także spontaniczną licytację znaków książkowych, dochód z której przeznaczono w całości na Komitet Budowy Muzeum Narodowego w Krakowie. Całe spotkanie i towarzyszące im pokazy były odpowiedzią na apel organizatorów skierowany przed Zjazdem. Apel został wydrukowany na niewielkim druczku akcydensowym zatytułowanym „Do P.T. Zbieraczy Exlibrisów (Odezwa Komitetu Zjazdu)” (Kraków 1925) i podpisanym przez Tadeusza Żerańskiego i Kazimierza Witkiewicza. Odezwa była darem Drukarni W. L. Anczyca i Spółki dla uczestników Zjazdu Bibliofilów, a wydrukowana została w 300 egzemplarzach. Ulotka zamieszczona była również na łamach „Silva Rerum”. Na czas I Zjazdu Bibliofilów przypada też opublikowanie pracy Kazimierza Reychmana (1882-1936) pt. „Bibliografia polskiego ekslibrisu 1874-1925” (Kraków 1925), pierwszej bibliografii piśmiennictwa ekslibrisoznawczego w Polsce.

Krakowskie Koło Miłośników Ekslibrisu inicjowało także działalność wydawniczą. Niezwykle pożyteczną była seria książkowa przeznaczona na monograficzne prezentacje artystów związanych z książką i oczywiście ekslibrisem. Pierwszy tom nowej serii ukazał się w 1925 roku. Drugą ważną pozycją popularyzatorską sygnowaną przez Koło Miłośników Ekslibrisu była monumentalna trzyczęściowa monografia, wielokrotnie zapowiadana na łamach „Silva Rerum”, a zatytułowana „Sygnety polskich drukarzy, księgarzy i nakładców. Zbiór podobizn i oryginalnych odbić” (Kraków 1926). Zebrane w 90 tablic przez Kazimierza Hałacińskiego i Kazimierza Piekarskiego stało się pomocnym wydawnictwem nie tylko dla ekslibrisoznawców i kolekcjonerów.

Pierwsze krakowskie koło miłośników znaku książkowego przetrwało do 1939 roku. Po wojnie odrodziło się, albo też powstało na nowo, dopiero w 1971 roku przy krakowskim oddziale Towarzystwa Przyjaciół Książki, które założono dwa lata wcześniej. Inicjatorem powojennego KME był Antoni Brosz (1910-1978), który został jego pierwszym prezesem. Po jego śmierci w 1978 roku funkcję prezesa Koła przejął Kasper Świerzowski. Koło organizowało liczne wystawy ekslibrisu oraz prowadziło działalność wydawniczą, której głównym grafikiem był Teodor Cywa, kolekcjoner i zarazem prezes Zarządu Krakowskiej Drukarni Związkowej, członek TPK, typograf i twórca ekslibrisów typograficznych. Z bibliofilskich druków wydanych staraniem Koła Miłośników Ekslibrisu należy wspomnieć „Wiersze Stefana Wojciechowskiego do Exlibrisów Tyrsusa Wenhrynowicza” (Kraków 1973), „Ekslibrisy drzeworytowe Jana Bandury z lat 1943-1947” (Kraków 1973), „Księgoznaki Franciszka Walczowskiego” (Kraków 1973), „Exlibrisy Gustawa Schmagera” (Kraków 1975),czy wydane z okazji 50-lecia działalności Lubelskiego Koła Miłośników Ekslibrisu „Cztery ekslibrisy dla Koła Miłośników Książki i Ekslibrisu w Lublinie” (Kraków 1975). Od 1971 roku Krakowskie Koło wydawało także interesujący periodyk pod tytułem „Kurier Wszędziebylski Jednego Dnia Całą Polskę z Ciekawą Wieścią Obchodzący”. „Kurier” ukazywał się raz w roku z okazji istotnych wydarzeń wartych odnotowania, jak na przykład 500-lecie urodzin Mikołaja Kopernika (1973), 500-lecie drukarstwa polskiego (1974), in memoriam Józefa Bednarza (1902-1975) (1975), czy dla uczczenia piątej rocznicy śmierci Kazimierza Witkiewicza w 1978 roku.

 

Tyrsus Wenhrynowicz, X2, 1971
Tyrsus Wenhrynowicz, X2, 1971

Oprac. na podstawie: Tomasz Suma, Ekslibrisowa Pasja. Sztuka, prywatne kolekcjonerstwo i badania ekslibrisu w Polsce od XIX wieku do współczesności, Warszawa 2014 (e-book)