KOŁO MIŁOŚNIKÓW EKSLIBRISÓW w WARSZAWIE

Koło Miłośników Ekslibrisu w Warszawie chronologicznie uznawane jest za pierwszą w Polsce organizację zrzeszającą twórców, kolekcjonerów i miłośników znaku książowego. Powstało 8 sierpnia 1924 roku z inicjatywy Zuzanny Rabskiej (1888-1960), Edwarda Chwalewika (1873-1956) i Kazimierza Reychmana (1882-1936), początkowo jako wyodrębniona sekcja Towarzystwa Bibliofilów Polskich. Pierwsze posiedzenie organizacyjne Koła odbyło się 29 lutego 1924 roku, a przewodniczył mu bibliofil, Stefan Demby (1862-1939), późniejszy inicjator i pierwszy dyrektor Biblioteki Narodowej w Warszawie. Koło, jako jedyne w Polsce spośród organizacji zrzeszających ekslibrisistów, posiadało w dalszym okresie działalności swój statut organizacyjny, wydany drukiem w Krakowie w 1931 r., który określił zadania organizacji i ustalił ramy działalności. Zanim doszło do prawnego usankcjonowania KME już od drugiego spotkania w 1924 roku koło zaczęło używać nazwy „Towarzystwo Miłośników Exlibrisów w Warszawie” (TME), która stała się obowiązującą aż do wybuchu wojny. TME w Warszawie nie było stowarzyszeniem o szerokim zasięgu geograficznym, nie miało też takich aspiracji. Stworzone zostało w stolicy i dla jej mieszkańców.

Podstawowym działaniem, na jakim skupiało się towarzystwo, obejmowało „krzewienie zamiłowania do ekslibrisu, współdziałanie w podniesieniu jego poziomu artystycznego, badania naukowe oraz popieranie badań nad rozwojem ekslibrisu polskiego, zjednoczenie jego miłośników oraz utrzymywanie stałych stosunków z pokrewnymi towarzystwami za granicą”. Cele miały być osiągane poprzez organizowanie regularnych zebrań, na których wygłaszano by odczyty i wykłady, organizowanie konferencji, wystaw i konkursów, a także licytacji (giełd) i regularnej wymiany ekslibrisów. Ustalono również składkę członkowską w wysokości 3 zł wpisowego oraz 2 zł opłaty kwartalnej. Członkiem Towarzystwa Miłośników Ekslibrisów mogła zostać każda osoba interesująca się ekslibrisami „z punktu widzenia artystycznego i historycznego”. Aby przynależeć do TME należało być już znanym w środowisku kolekcjonerskim i artystycznym, a na pewno znać członków Towarzystwa, gdyż nowa osoba mogła być wprowadzona w poczet członków Towarzystwa wyłącznie drogą poręczenia przez dwie osoby już przynależące do TME. W ten sposób Towarzystwo Miłośników Ekslibrisów chciało zapewnić sobie swoistą elitarność i nie akceptowanie każdej osoby chcącej tu należeć. Pierwszymi członkami Towarzystwa, poza trzema już wymienionymi, zostali kolekcjonerzy ekslibrisu, graficy oraz bibliofile warszawscy. Wymieńmy więc ich po kolei: kolekcjonerzy ekslibrisów i bibliofile – Maksymilian Borkowski (1872-1926), Gustaw Soubise – Bisier (1849-1937), Włodzimierz Egiersdorff (1901-1977), Helena Handelsmanówna i Zygmunt Łazarski (1885-1943); artyści – Adam Półtawski (1881-1852), Władysław Skoczylas (1883-1934) i Józef Tom (1883-1962); bibliofile – Stefan Demby (1862-1939), Henryk Szeryński, Józef Smoliński, Kazimierz Ossowski i Józef Babecki a ponadto: botanik, chemik i publicysta – Marian Stępowski (1867-1946) oraz lwowski senator i współorganizator ruchu ludowego – Bolesław Wysłouch (1885-1937). Wszyscy członkowie TME byli także członkami Towarzystwa Bibliofilów Polskich. Równolegle TME czyniło starania o usamodzielnienie się jako organizacja mogąca w przyszłości działać niezależnie. Zostały one uwieńczone jeszcze w tym samym roku wpisaniem Towarzystwa do rejestru stowarzyszeń i związków Ministerstwa Spraw Wewnętrznych pod numerem 1140. Wpis nastąpił 8 sierpnia 1924 roku i tę datę można uznać za początek działalności TME jako niezależnego stowarzyszenia. Nazwę przyjętą na spotkaniu założycielskim w 1924 roku pozostawiono niezmienioną.

W 1924 roku odbyły się jeszcze trzy posiedzenia Towarzystwa: w dniach 21 marca, 11 kwietnia i 4 czerwca. Na dwóch pierwszych wygłaszano przede wszystkim referaty dotyczące historii ekslibrisów. Kazimierz Reychman omawiał zbiory biblioteczne księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej i ekslibrisy, jakimi oznaczano jej księgozbiór. Z kolei Edward Chwalewik wygłosił referat nt. ekslibrisów polskich XVI wieku, który wzbudził ożywioną dyskusję. Na drugim posiedzeniu TME urządzono także losowanie ekslibrisów osiemnastowiecznych podarowanych na ten cel przez Stanisława Łozę (1888-1956). Ostatnie posiedzenie TME w 1924 roku przeznaczone było wyłącznie na przeprowadzenie licytacji 51 ekslibrisów współczesnych i dziewiętnastowiecznych. Nie znamy jej szczegółów, ani informacji dotyczących pochodzenia znaków książkowych. Sprawozdanie z zebrania, na którym ją przeprowadzono wymienia jedynie sprzedane księgoznaki i cenę, jaka osiągnęły. Tak zakończyło się ostatnie spotkanie miłośników ekslibrisu w Warszawie w 1924 roku. W 1925 roku Towarzystwo zawiesiło swą działalność na najbliższe lata. Posiedzenia wznowiono dopiero późną jesienią 1930 r. Pierwsze po latach zebranie odbyło się 15 listopada 1930 roku. W sprawozdaniu z działalności Towarzystwa Miłośników Ekslibrisów za lata 1930-1931 zamieszczonego w „Silva Rerum” czytamy, że Towarzystwo wznawia swą działalność, gdyż „zainteresowanie, tak wśród kolekcjonerów, jak i też artystów (szczególnie grafików), nie uległo osłabieniu”. Wynika dalej z cytowanego dokumentu, że pierwsze po długiej przerwie spotkanie miało być „próbnym”, jak to określono, a więc można przypuszczać, że mimo zainteresowania samym ekslibrisem jako przedmiotem artystycznym i kolekcjonerskim, nie wykazywano większych chęci do zrzeszania się i regularnego organizowania spotkań miłośników znaku książkowego. Świadczy o tym choćby prawie nie zmieniona w okresie od 1924 do 1931 roku liczba członków (jedyną nową osobą przyjętą do TME w tych latach był Kazimierz Reychman). Ponadto Towarzystwo zaczęło borykać się od 1930 roku z prozaicznymi trudnościami. W 1930 roku nie posiadało żadnych własnych funduszy, nie mogło prowadzić żadnej działalności wydawniczej, nie miało też własnego lokalu. Kolejne zebrania odbywały się w lokalach udostępnianych okazjonalnie. I tak pierwsze zebranie TME odbyło się w jednej ze stołecznych cukierni, kolejne zaś w pomieszczeniach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, udostępnianych dzięki uprzejmości jej dyrektora, Stefana Rygla (1887-1945), bibliofila i kolekcjonera ekslibrisów, jednakże nie chcącego dotychczas należeć do TME.

Spotkanie z 1930 roku przebiegło w dość życzliwej atmosferze. Kazimierz Reychman (1882-1936) wygłosił referat o ekslibrisach i bibliotekach Dembowskich, po czym zorganizowano licytację kilkunastu ekslibrisów współczesnych. Na następnym, bardzo krótkim, zebraniu, 16 grudnia 1930 roku, powołano pierwszy w historii TME zarząd, złożony z dwóch osób, mianowicie Edwarda Chwalewika jako prezesa oraz Włodzimierza Egiersdorffa jako sekretarza i skarbnika. Na tym samym spotkaniu dokonano podpisania nowego statutu TME. Z listy członków Towarzystwa, zamieszczonej jako luźny aneks do Statutu wynika, że w 1930/1931 roku Koło Miłośników Ekslibrisów zrzeszało 24 członków, wśród których – oprócz Chwalewika i Egiersdorffa – można znaleźć takie osoby, jak Zygmunta Klemensiewicza (1873-1948), Kazimierza Reychmana (1882-1936), Zuzannę Rabską (1888-1960), Tadeusza Gronowskiego (1894-1990), Stanisława Ostoję – Chrostowskiego (1897-1947), Józefa Toma (1883-1962) i Józefa Hollaka (1890-1949); bibliotekarzy: dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej – Stefana Rygla (1887-1945), dyrektora Biblioteki Polskiej w Paryżu Stanisława Piotra Koczorowskiego (1888-1958), historyka medycyny – dr Stanisława Konopkę (1896-1982), dyrektora Działu Starych Druków Biblioteki Narodowej – Kazimierza Piekarskiego (1893-1944) oraz Bronisława Goldmana ze Lwowa i Witolda Mogilnickiego (1898-1965) z Bzowca, a z Warszawy – Alfonsa Bohdana Pisakowskiego (1879-1938, wydawca), Henryka Szeryńskiego, Czesława Garlińskiego (właściciel warszawskiej galerii „Salon Sztuki”), Janusza Kazimierza Ossowskiego, Lucjusza Kamieńskiego, Romualda Ziemkiewicza, Zygmunta Wdowiszewskiego, Tadeusza Żerańskiego i Mariana Stępkowskiego.

Kolejne zebrania Towarzystwa odbywały się regularnie z miesięcznym odstępem. Do połowy 1932 roku odbyły się jeszcze w sumie trzy spotkania – 15 stycznia, 26 lutego i 28 marca. Na każdym z nich wygłaszano po jednym referacie. I tak: w styczniu i lutym można było wysłuchać wykładów Kazimierza Reychmana o kolekcjonowaniu ekslibrisów i systematyce kolekcji, zainspirowanego książką zbieracza włoskiego Achilles Bertarelliego oraz o fałszywych ekslibrisach i pseudoekslibrisach, zaś na kolejnym spotkaniu w marcu Włodzimierz Egiersdorff omówił działalność artystyczną Józefa Toma. Prelekcjom towarzyszyły licytacje i wymiana ekslibrisów, zaś dochód z tych pierwszych zasilał kasę Towarzystwa.

W 1931 roku wznowiono działalność wydawniczą Towarzystwa Miłośników Ekslibrisów. Równocześnie zainicjowano powstanie specjalistycznej biblioteki mającej na celu gromadzenie wszelkich wydawnictw ekslibrisoznawczych, które miały służyć głównie członkom TME w ich pracach badawczych. Cel ten, jak się później okazało był trudny do realizacji w praktyce, gdyż Towarzystwo nadal nie posiadało własnego lokum. Biblioteka była również zinstytucjonalizowanym wydawnictwem Towarzystwa Miłośników Ekslibrisów, w ramach którego do 1939 roku wydano takie publikacje, jak: pod numerem pierwszym Statut Towarzystwa Miłośników Exlibrisów w Warszawie (1931) z okładką w dwóch wariantach kolorystycznych, a dalej Kazimierza Reychmana Bibliografię polskiego ekslibrisu 1874-1925 (wyd. II, 1932) w nakładzie 225 egzemplarzy, Edwarda Chwalewika Najdawniejszy masoński ekslibris polski (1932) – nakład 150 egzemplarzy, 10 exlibrisów Józefa Toma – część II (1933) z przedmową Władysława Skoczylasa – w nakładzie 100 egzemplarzy, Jana Wantuły Najdawniejszy chłopski exlibris polski (1935) – również 100 egzemplarzy nakładu oraz tekę Konstantego Marii Sopoćki Osiem exlibrisów (1938).

W 1934 roku nastąpiły warte odnotowania zmiany w zarządzie TME – prezesem pozostał nadal E. Chwalewik, natomiast nastało rozdzielenie dotychczasowej funkcji skarbnika i sekretarza, którymi zostali: Kazimierz Buczkowski, sekretarz i Tadeusz Szpakowski (1885-1952), skarbnik. Nowy skład zarządu pozostał nie zmieniony do 1939 roku.

Aktywnie Towarzystwo działało również w czasie drugiej wojny światowej organizując liczne spotkania, odczyty, prelekcje, a nawet wystawy i aukcje. Wydawano również, przede wszystkim z inspiracji Tadeusza Lesznera (o czym już nadmieniałem wcześniej) liczne teki i druki bibliofilskie związane z ekslibrisem warszawskim. Ekslibrisiści warszawscy skupieni byli w tajnym kole miłośników ekslibrisu, w którym przez całą prawie wojnę odbywały się cotygodniowe spotkania kolekcjonerskie u Stefana Rygla (1887-1845) w środy i Tadeusza Wolskiego (1890-1959) – w piątki. Towarzystwo przyjęło wówczas nazwę Koła Miłośników Ekslibrisu i Grafiki, a znane było także pod nazwą „Klubu Dziesięciu”, bowiem według przyjętej wówczas zasady każdy nowy członek Koła musiał posiadać lub wykonać dziesięć ekslibrisów. Koło gromadziło wówczas znakomitych grafików warszawskich, znanych ze swej twórczości przedwojennej; z czasem do Koła należeć zaczęli również i inni twórcy, którzy doskonalili swój warsztat i uczyli się pod okiem Tadeusza Cieślewskiego syna i Adama Połtawskiego rzemiosła artystycznego. Do aktywnych członków tajnego Koła należeli – oprócz wspomnianych już Lesznera, Cieślewskiego syna i Półtawskiego – także Marek Brudnicki (1912-1985), Jerzy Kram (1916 – 1995), Stefan Mrożewski (1894-1975), Edwarda Przeorska (1900-1965) i inni.

Po wojnie TME w Warszawie kontynuowało swą działalność, jednak nie trwała ona długo – została przerwana w 1948 roku wraz z podjęciem decyzji o rozwiązaniu Towarzystwa Bibliofilów Polskich. W latach 1945-1948 przestano też używać przedwojennej nazwy Towarzystwa Miłośników Ekslibrisu, a zaczęto przypuszczalnie poszukiwać nowej nazwy dla organizacji, gdyż na nielicznych publikacjach bibliofilskich oraz zaproszeniach z tamtego okresu widnieją nazwy „Koło Miłośników Pięknej Książki” oraz nazwa z czasów wojennych – „Koło Miłośników Ekslibrisów i Grafiki”.

Po długiej przerwie nowe koło ekslibrisistów w Warszawie powstało w 1960 roku i przyjęło nazwę „Koło Miłośników Ekslibrisu”. Samodzielna działalność KME nie miała racji bytu, koło funkcjonowało bowiem nieformalnie, nie posiadało swojego statutu i nie dokonano jego rejestracji sądowej, a więc musiało powstać w obrębie innej organizacji. Początkowo prowadzono rozmowy ze Stowarzyszeniem Bibliotekarzy Polskich, aby w ramach niego utworzyć zrzeszenie kolekcjonerów ekslibrisów. Działania te nie przyniosły jednak oczekiwanych rezultatów i postanowiono wówczas zwrócić się z taką samą prośbą od Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, którego niektórzy członkowie byli także i kolekcjonerami ekslibrisów. Założono więc koło, które z początku działało najpierw przy Polskim Towarzystwie Archeologicznym, a następnie w ramach Towarzystwa Przyjaciół Książki. Koło warszawskie skupiło się przede wszystkim na popularyzacji ekslibrisu poprzez wystawy i okolicznościowe druki ekslibrisowe. Pierwszym jego przedsięwzięciem było zorganizowanie w 1962 r. wystawy, której towarzyszył katalog opracowany przez Marię Grońską. Prezentacja i katalog nosiły tytuł „Wystawa ekslibrisów o motywach warszawskich”. W kolejnych latach KME wydawało teki i publikacje okolicznościowe promujące polskich kolekcjonerów i twórców na międzynarodowych kongresach ekslibrisu w Paryżu (1962), Krakowie (1964) i Budapeszcie (1970).

W dniu 10 listopada 1965 roku uroczyście obchodzono pięciolecie działalności KME. Z tej okazji rozesłano do kolekcjonerów i sympatyków w całej Polsce ozdobne zaproszenia wykonane przez K.M. Sopoćkę i zaproszono ich do lokalu Stowarzyszenia Polskich Artystów Muzyków przy ul. Kruczej w Warszawie, gdzie świętowano skromny jubileusz. Jego przebieg oraz szczegóły działalności Koła w latach 1960-1965 znamy dzisiaj ze wspomnień jednej z uczestniczek zjazdu, Julii Mękickiej. Od 1960 roku przewodniczącym KME w Warszawie był Stefan Kotarski (1902-1975), z wykształcenia historyk, z zawodu pedagog i bibliotekarz, a z zamiłowania bibliofil i kolekcjoner ekslibrisów, wówczas pełniący funkcję dyrektora Biblioteki Polskiej Akademii Nauk. Kotarski przeniósł się w 1949 roku do Warszawy z Opatowa. Dalszymi członkami zarządu Koła byli: dr Jan Chojna (1960-1964) – sekretarz i inż. Tadeusz Władysław Jabłoński (1960-1964). Przewodniczącym pozostawał nadal S. Kotarski. Zarząd został wybrany na pierwszym inauguracyjnym posiedzeniu KME w listopadzie 1960 roku, kiedy otrzymano zgodę na połączenie KME z Polskim Towarzystwem Archeologicznym. Pierwsze zaś spotkanie nowych władz Koła z członkami i formalne rozpoczęcie działalności Koła miało miejsce 7 marca 1961 roku. W ciągu pięciu lat działalności Koła (1960-1965) przeprowadzono 50 zebrań poświęconych sprawom organizacyjnym, wymianie i popularyzacji ekslibrisu, formom zbieractwa, historii znaku książkowego i bibliotek, artystom i wspomnieniom poświęconym nieżyjącym miłośnikom ekslibrisu. Członkowie Koła Miłośników Ekslibrisu aktywnie uczestniczyli w X Międzynarodowym Kongresie Ekslibrisu jaki odbył się w Krakowie w dniach 10-13 września 1964 roku. Do interesujących inicjatyw warszawskiego KME w tym okresie należy też zaliczyć zorganizowanie wystawy ekslibrisu warszawskiego (20.X-10.XII.1962) oraz zainicjowanie akcji zbiórki ekslibrisów polskich na wystawę paryską (1962) towarzyszącą IX Międzynarodowemu Kongresowi Ekslibrisu, na której eksponowano dzieje polskiego znaku książkowego od XVI do XX wieku. Za tę zbiórkę Koło otrzymało brązowy medal. W 1963 roku ogłoszono konkurs otwarty na wykonanie logo KME, którego efektem było wybranie spośród 12 nadesłanych projektów jednego autorstwa K.M. Sopoćki. Typograficzne logo stało się odtąd wizytówką warszawskiego Koła Miłośników Ekslibrisu. Koło podjęło również działalność wydawniczą i w okresie sprawozdawczym 1960-1965 mogło poszczycić się w szczególności: siedmioma publikacjami bibliograficznymi, czteroma autorskimi tekami (K.M. Sopoćki, W. Barylskiego, W. Ściegiennego i K. Nowakowskiego), czterema katalogami wystaw (paryskiej, 2 warszawskich i krakowskiej) oraz teką członków KME i informatorem Koła.

W 1965 roku odbyło się kolejne coroczne zebranie sprawozdawczo – odbiorcze. Była to forma zebrań narzucona ramami organizacyjnymi Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, przy którym KME działało i któremu zarząd KME był zobowiązany raz w roku składać szczegółowe sprawozdanie z działalności. Z pełnionych funkcji zrezygnowali wówczas dotychczasowy sekretarz i skarbnik, w związku z czym należało wybrać nowy zarząd. Przewodniczącym pozostał Stefan Kotarski, zaś sekretarzem wybrano Jana Rogalę (1934-1990), a skarbnikiem Mieczysława Bielenia (ur. 1935). W 1971 roku Kotarski rozpoczął rozmowy z Towarzystwem Przyjaciół Książki mające na celu przejście Koła Miłośników Ekslibrisu do TPK. Rozmowy nie przyniosły jednak efektów. W 1975 roku (31 grudnia) umiera S. Kotarski. Dnia 10 marca 1976 roku odbyło się zebranie KME, na którym wybrano nowego przewodniczącego Koła, którym został Janusz Mikołaj Szymański (1938-1998). Sekretarz i skarbnik pozostali nie zmienieni. W 1979 roku Koło zostało relegowane z PTA za nie płacenie składek i nie realizowanie zamierzeń statutowych PTA – przeszło wówczas do Towarzystwa Przyjaciół Książki, pod którego auspicjami działało mimo wszystko nieformalnie, stanowiąc jedynie grupę miłośników ekslibrisu z członkowstwem w TPK.

Koło Miłośników Ekslibrisu w Warszawie formalnie przetrwało do roku 2002, kiedy nastąpiło rozwiązanie Towarzystwa Przyjaciół Książki. Nieformalnie zaś, już w drugiej połowie lat 90. XX wieku nie przejawiało żadnej działalności.

Oprac. na podstawie: Tomasz Suma, Ekslibrisowa Pasja. Sztuka, prywatne kolekcjonerstwo i badania ekslibrisu w Polsce od XIX wieku do współczesności, Warszawa 2014 (e-book)