GALERIA EKSLIBRISU W KRAKOWIE

Założona w 1991 roku przez Andrzeja Znamirowskiego Galeria Ekslibrisu działała przy Domu Kultury „Podgórze”. Od 2015 roku Galerię prowadzi Jacek Owczarek.

Galeria stosuje tez inne nazwy: Galeria Ekslibrisu w Krakowie, Galeria Ekslibrisu Domu Kultury „Podgórze” w Krakowie lub Galeria Ekslibrisu, Dom Kultury „Podgórze” w Krakowie. Była jedyną tego typu specjalistyczną formą działalności ekslibrisowej w Polsce południowej. Jej podstawową działalność stanowiły oczywiście ekspozycje ekslibrisu „by – jak podkreśla jej założyciel – stale były one obecne w życiu kulturalnym, twórczym, plastycznym i estetycznym”. Do końca 2011 roku zorganizowano ich około 200. Pod tym względem krakowska Galeria nie stanowi odosobnionego przypadku na tle pozostałych galerii działających w Polsce. Wartym zaznaczenia jest tu jedynie fakt, że dzięki inicjatywie A. Znamirowskiego Galeria spełniała swe założone cele między innymi poprzez organizowanie Krakowskiego Biennale Ekslibrisu Polskiego oraz corocznego przeglądu Panoramy Ekslibrisu Polskiego. Celem pierwszego była systematyczna prezentacja polskiego dorobku ekslibrisowego, zaś celem drugiego przedsięwzięcia – prezentacja dorobku graficznego poszczególnych, konkretnych, środowisk twórczych, takich jak wrocławskiego, krakowskiego, lubelskiego, czy wielkopolskiego. Galeria prezentowała w swojej historii również dorobek artystyczny twórców zagranicznych z Czech, Niemiec, Litwy, Słowacji, Estonii, Ukrainy, Rosji, Włoch i Japonii, a także wystawiała zbiory znanych polskich kolekcjonerów ekslibrisu, by wymienić choćby Władysława Gębczyka z Gliwic, Mirosława Zbigniewa Wojalskiego z Łodzi, Klemensa Raczaka z Poznania, Józefa Tadeusza Czosnykę z Wojcieszowa, Henryka Stopikowskiego z Grudziądza i Wiesława Zawadzkiego z Bielska – Białej.

Zgromadzony materiał wystawowy, stający się nierzadko własnością Galerii, służył dalszym celom – naukowym. Znaczącą bowiem aktywnością, wyróżniającą krakowską Galerię od pozostałych tego typu placówek w Polsce, była prowadzona w niej na szeroką skalę działalność naukowo-badawcza polegająca na archiwizowaniu polskiego dorobku ekslibrisowego. Nikt bowiem i nigdy nie podjął się tego zadania na aż tak szeroką i ogólnokrajową skalę, jak właśnie Andrzej Znamirowski. Wprawdzie pomysł takiej działalności nie jest nowy, wcześniejszy powstał przecież pod koniec drugiej wojny światowej i realizowany był, jak wiadomo, przez Jerzego Krama (1916-1995), jednak szczytne cele i napisany przez niego „Almanach exlibrisu polskiego XX wieku”, jaki się ukazał w 1948 roku na prawach maszynopisu, niestety nie znalazł kontynuacji i bezpośrednich naśladowców. Dopiero w latach 90. XX w., po prawie półwieczu, nowe działania archiwizacyjne prowadzić zaczął Andrzej Znamirowski. Wadą jego projektu jest brak pomocników, co przy jednoosobowym zespole nie tylko znacznie utrudnia i ogranicza dostęp do bardzo szerokich materiałów, ale poważnie opóźnia postęp niezmiernie potrzebnych prac badawczych. Mimo tego, zgromadzony materiał jest imponujący i może stanowić zaczątek niesłychanie potrzebnego w Polsce Centrum Badawczego Ekslibrisu, nad którego utworzeniem debatuje się (i tylko debatuje) od dziesięcioleci.

W ramach działalności Galerii podejmowano również inicjatywy wydawnicze. Jedną sferę stanowią towarzyszące każdej wystawie katalogi, merytorycznie bardzo starannie wydawane w nakładzie 100-125 egzemplarzy, zawierające spisy opus (nierzadko pełne wykazy), biogramy twórców i reprodukowane przykłady prac. Drugim rodzajem inicjatyw wydawniczych było publikowanie ogólnopolskiego czasopisma dla twórców, kolekcjonerów i miłośników znaku książkowego. Wydawane w latach 1994 – 2000 pod tytułem „Wokół Ekslibrisu. Czasopismo Twórców, Kolekcjonerów i Miłośników Ekslibrisu”, ukazywało się bardzo rzadko, nieregularnie i co najwyżej raz w roku. W sumie przez szesnaście lat udało się wydać jedynie sześć numerów pisma. O pismach ekslibrisoznawczych będzie jeszcze w tej książce mowa, tu dodam jedynie, że dwa pierwsze jego numery wyszły w formie biuletynowej pn.: „Czekając na tytuł”. Do końca 2011 roku wydawała Galeria informator ekslibrisowy – „Ex libris. Co? Gdzie? Kiedy?”, zawierający informacje o bieżących wydarzeniach w środowisku twórców i kolekcjonerów znaku książkowego, zaproszenia na wystawy i konkursy, regulaminy nowych konkursów oraz literaturę ekslibrisoznawczą. Pierwszy numer informatora ukazał się w 1995 roku, zaś sam periodyk wydawany był nieregularnie, w miarę potrzeb i nagromadzenia informacji. Rocznie ukazywało się się go średnio 40 numerów. Informator zaprzestano wydawać w 2011 r. (ostatni numer 38/2011 ukazał się 13 grudnia 2011 r.).

Interesujące i integrujące środowisko ekslibrisistów są także organizowane od kilku lat w Galerii Noworoczne Spotkania Twórców, Kolekcjonerów i Miłośników Ekslibrisu. Organizowane co roku skupiają liczne osoby połączone pasją ekslibrisową.

Istotną inicjatywą Galerii Ekslibrisu w Krakowie było zorganizowanie w dniach 13-15 października 1995 roku I Krakowskiego Spotkania Miłośników Ekslibrisów. Trzydniowe Spotkanie miało formę konferencji merytorycznej, było swoistym „sejmikiem”, mającym na celu omówienie żywotnych problemów współczesnego kolekcjonerstwa ekslibrisu w Polsce. Obszerną i szczegółową relację ze Spotkania zamieszczono w numerze krakowskiego periodyku „Wokół Ex Librisu”. Dowiadujemy się z niego, że w Spotkaniu uczestniczyło przeszło 20 osób z całej Polski – kolekcjonerów, bibliotekarzy, pracowników kultury, komisarzy wystaw ekslibrisów, twórców znaku książkowego, bibliofilów, społeczników i innych sympatyków ekslibrisu. Opracowano katalog problemów współczesnego kolekcjonerstwa ekslibrisu zawierający jedenaście punktów. Według niego do podstawowych problemów środowiska należy upowszechnianie ekslibrisu i dążenie do ponownego związania go z książką, rozwój ruchu bibliofilskiego i rola w nim kolekcjonerów ekslibrisów, pozyskiwanie prac od artystów do zbiorów, sposoby przepływu i w ogóle zdobywania informacji o powstających znakach książkowych, organizacja rynku kolekcjonerskiego; dalej zwrócono uwagę na niezbędne opracowanie podstawowych założeń i zasad funkcjonowania ruchu kolekcjonerskiego ekslibrisów w Polsce, który mógłby stać się albo samodzielnym i niezależnym wzorując się na innych państwach europejskich, albo stałby się autonomiczną sekcją towarzystw (jak dawniej miało to miejsce w Polsce); zwrócono uwagę na problemy wystawiennictwa ekslibrisów i nikły udział w nich twórców krajowych oraz brak współpracy poszczególnych środowisk w organizacji i wymianie wystaw; omówiono znaczenie i formę katalogów prezentacji; zwrócono uwagę na niezbędna współpracę ekslibrisistów z innymi organizacjami samorządowymi, artystycznymi, bibliotekarskimi, naukowymi i muzealnymi; wymieniono jako priorytetową sprawę powołania własnego czasopisma specjalistycznego przeznaczonego dla twórców, kolekcjonerów i miłośników znaku książkowego; w końcu debatowano nad potrzebą stworzenia polskiego centrum, muzeum, archiwum, biblioteki lub innego miejsca archiwizującego, gromadzącego, rejestrującego i opracowującego dzieje ekslibrisu i wszelkich wydawnictw ekslibrisowych; podkreślono potrzebę kontynuacji prac nad bibliografią ekslibrisu oraz rozwinięcia ruchu wydawniczego w zakresie ekslibrisu (wydawnictwa informacyjne, poradniki, opracowania naukowe i popularnonaukowe); wreszcie zwrócono uwagę na ważki problem finansów przedsięwzięć i sponsorowania działalności zarówno twórczej, jak i naukowo-badawczej oraz akcji promocyjnej popularyzującej polski ekslibris w kraju i za granicą. Jak widać tematyka obrad była dość obszerna i ekscytująca.

Galeria Ekslibrisu w Krakowie starała się utrzymywać ożywione kontakty z wieloma jednostkami i instytucjami, co umożliwia realizację jej zadań. Szeroką i aktywną współpracą może się poszczycić z krakowską Biblioteką Polskiej Akademii Umiejętności, Zarządem Okręgu ZPAP, Wojewódzką Biblioteką Publiczną, targami Książki oraz Muzeum Zamkowym w Malborku, Warszawską Galerią Ekslibrisu, Lubelskim Towarzystwem Miłośników Książki i Muzeum Ostrowa Wielkopolskiego.

 

 ◊

Oprac. na podstawie: Tomasz Suma, Ekslibrisowa Pasja. Sztuka, prywatne kolekcjonerstwo i badania ekslibrisu w Polsce od XIX wieku do współczesności, Warszawa 2014 (e-book)