BIENNALE EKSLIBRISU DZIECI I MŁODZIEŻY, ŻARY (1986 – nadal)

Niecodziennym wydarzeniem w skali nie mającej porównania w Polsce jest organizowane w Żarach co dwa lata, począwszy od 1986 roku, Biennale Ekslibrisu Dzieci i Młodzieży. Jest to jedyna w Polsce i jedna z trzech w Europie (poza Czechami i Słowacją) impreza ekslibrisowa skierowana do najmłodszego pokolenia twórców ekslibrisu. Jej cel pedagogiczny i popularyzatorski jest niemożliwy do przecenienia. Konkurs ma charakter międzynarodowy i cieszy się niepospolitym zainteresowaniem; od 1986 do ostatniej edycji we wrześniu 2014 roku liczba uczestników Biennale przekroczyła 10.000 osób. Na XIII Biennale we wrześniu 2010 roku, prezentowano ponad pół tysiąca prac 416 twórców pochodzących z siedemnastu krajów świata, m.in. Tajwanu, Serbii, Rosji, Czech, Litwy, Słowacji, Białorusi i Estonii. Rzeczywistym twórcą i kuratorem żarskiego biennale jest Jan Tyra – obecny dyrektor żarskiej Miejskiej Biblioteki Publicznej, gdzie konkurs się odbywa. Początek biennale wiąże się z pomysłem dwóch osób: Zdzisława Dąbka – emerytowanego dyrektora żarskiej biblioteki i Józefa Wierzbickiego – nauczyciela plastyki. Instytucjonalnie przyjął tę inicjatywę pod dach biblioteki jej ówczesny dyrektor Andrzej Żubrycki. Impulsem do podjęcia tego konkursu były pasje kolekcjonowania ekslibrisu przez wspomnianego dyrektora biblioteki, inspirowane przez innego kolekcjonera – Józefa Tadeusza Czosnykę z Wojcieszowa. Aby pomysł mógł przejść z powodzeniem tok realizacji, specyfika tamtych czasów wymagała wsparcia organizacyjnego Inspektora Oświaty Michała Wisza (któremu podlegała Biblioteka), który do bezpośrednich działań przydzielił wizytatora Jana Wiktora Tyrę. Poparcia też udzielił dr Grzegorz Chmielewski, dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Zielonej Górze oraz wielu innych działaczy kultury na czele z artystą żarskim Stanisławem Antoszem (do 2003 r.) i dr hab. Polą Kuleczką (od 2003).

Biennale, będące zarazem konkursem, stawia sobie za cel upowszechnianie ekslibrisu i edukację o nim, toteż Jury, którego skład stanowią – obok J. W. Tyry – artysta plastyk, Halina Maszkiewicz, artysta Ryszard Tomczyk i starszy bibliotekarz, Janina Wilga, selekcjonuje prace odrzucając te nieczytelne, prace będące grafiką, a nie ekslibrisem, projekty odręczne, ekslibrisy wykonane technikami reprodukcyjnymi oraz pseudoekslibrisy przekraczające dozwolony format. Każdorazowo przyznawane są nagrody za najlepsze prace w czterech kategoriach: trzech wiekowych – do 10 lat, 11-15 lat i 16-19 lat oraz jednej przeznaczonej dla młodzieży szkół kształcenia artystycznego, wprowadzonej od II Biennale (1988). Oprócz nagród dla uczestników – twórców ekslibrisu, Jury przyznaje wyróżnienia opiekunom artystycznym młodych artystów, którzy kierują praca swoich wychowanków. Od początku laureaci otrzymują nagrody książkowe, które są przydatne uczniom w ich procesie edukacji, czyli encyklopedie ogólne i specjalistyczne, słowniki językowe, albumy o sztuce, zabytkach, atlasy geograficzne, itp. Pewną trudność sprawiło organizatorom wyłanianie przez Jurorów laureatów z innych krajów – ale rynek wydawniczy oferuje wiele publikacji o naszym kraju w językach obcych, a język map geograficznych jest ponad narodowy. Jury przyznaje też dyplomy honorowe nauczycielom, na co „pracuje” efekt artystyczny ich uczniów. Każdy autor, którego ekslibris został zakwalifikowany na wystawę pokonkursową otrzymuje także katalog, którego kształt, mam nadzieję, może służyć jako wzór lub inspiracja do podobnych opracowań w ich przyszłej dorosłej działalności kulturalnej czy edukacyjnej. Konsumpcyjny styl bycia ostatnich lat, której nie oparła się młodzież (a może ich rodzice?) oraz dyskusje na spotkaniach wernisażowych spowodowały, że organizatorzy uzupełniają te szlachetne nagrody o modne upominki rzeczowe.

W żarskim konkursie mogą brać udział wyłącznie twórcy w przedziale wiekowym od 6 do 19 lat. Każdy z nich może nadesłać dowolną ilość ekslibrisów wykonanych w dowolnej technice graficznej nie-reprodukcyjnej. Konkurs nie ogranicza tematycznie – szczegółowa tematyka pozostaje w inwencji twórcy. Żelaznym warunkiem jaki muszą spełnić nadsyłane grafiki jest autentyczność znaku książkowego i jego tradycyjnego przeznaczenia. Wszystkie nadesłane prace stają się własnością organizatorów i wzbogacają kolekcję ekslibrisu Miejskiej Biblioteki Publicznej.

Na pierwszy konkurs w 1986 roku nadesłano 796 grafik ekslibrisowych, 700 autorów, z 50 placówek pracy twórczej z uczniami oraz od 4 uczniów indywidualnie. Nakłonienie przez nauczycieli siedmiuset młodych autorów do podjęcia trudu rytowania graficznego i to w dodatku ekslibrisu, to drugi sukces żarskich organizatorów.

Kilkudziesięciu uczniów było uczestnikami konkursów wielokrotnie i to z laurami. To ma swoje znaczenie dla ich rozwoju humanistycznego i artystycznego. Do nich należy bez wątpienia Małgorzata „KIKI” Buchaniec z Krakowa – laureatka sześciu kolejnych Biennale Ekslibrisu. Nie podjęła kształcenia akademickiego w sztukach pięknych – ukończyła uniwersytecką socjologię. Laureatka z roku 1986 – Arleta Wierzbicka z Żar (wówczas w wieku 9 lat) przeszła drogę pełnego rozwoju artystycznego, po ukończeniu Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu w X. i XI. Biennale Ekslibrisu pojawiła się ponownie – tym razem jako nauczyciel, której uczniowie uzyskali nagrody. Do grona dwukrotnych laureatów należą m. in.: Marek Drapała z Żar, Magdalena Tyra z Żar, Anna Woś z Ostrowa Wielkopolskiego, Piotr Wojdyło ze Strzelc Opolskich i Martyna Wołowicz z Wrocławia. A także kilkunastu innych. Wielokrotni laureaci zagraniczni to Katia Lazar z Białorusi (pierwszy laur w wieku lat ośmiu), Yana Osipienko z Ukrainy i Tomáš Chlebuš i Miriam Barutiaková ze Słowacji. Wielokrotnie w konkursach udział wzięły rodzeństwa: Magda i Agnieszka Strzyżyńskie z Nałęczowa oraz Szymon i Tobiasz Woźniak z Mirostowic Dolnych.

Towarzyszące Międzynarodowemu Biennale Ekslibrisu Dzieci i Młodzieży wystawy pokonkursowe sporządzane są w dwóch zestawach, oprócz obiegu wystawowego, zasilają zbiory specjalne Galerii Ekslibrisu biblioteki żarskiej – jeden zestaw stosownie do charakteru tych zbiorów pozostaje własnością biblioteki. Jest to obecnie największa kolekcja twórczości młodych grafików w Europie. Każda z wystaw pokonkursowych liczy około 250 ekslibrisów. Ta inicjatywa kulturalno – edukacyjna doczekała się naukowego opracowania w trzech pracach magisterskich. Fragment jednej z nich został opublikowany w Katalogu IX Biennale Ekslibrisu (2002).

 

 ◊

Oprac. na podstawie: Tomasz Suma, Ekslibrisowa Pasja. Sztuka, prywatne kolekcjonerstwo i badania ekslibrisu w Polsce od XIX wieku do współczesności, Warszawa 2014 (e-book)