MIĘDZYNARODOWE BIENNALE EKSLIBRISU WSPÓŁCZESNEGO, MALBORK (1963 – nadal)

Trzy lata po wrocławskim biennale zorganizowano w Muzeum Zamkowym w Malborku międzynarodowy przegląd ekslibrisu współczesnego (1963). Od tej pory organizowany jest co dwa lata do dziś, w pierwszą sobotę czerwca, co daje mu rangę najstarszej na świecie cyklicznie i nieprzerwanie organizowanej imprezy ekslibrisowej. Najnowsze, XXV Biennale, miało miejsce w 2015 roku. Jego twórcą i kuratorem pozostaje niezmiennie od 1963 roku Wojciech Jakubowski. Wyjątkami były dwa biennale: IX Biennale, którego kuratorem był artysta Konrad Grzywiński oraz XI Biennale, gdzie kuratorami byli Danuta Sosnowska i Mariusz Mierzwiński. Każdej wystawie towarzyszy bogaty i bardzo starannie wydany katalog.

Edward Grabowski, X2, 1963
Edward Grabowski, X2, 1963

Początki Biennale malborskiego wiążą się z konkursem na znak książkowy dla nowo powstałej biblioteki Muzeum Zamkowego, jaki ogłosił w 1963 roku pierwszy dyrektor muzeum, konserwator zabytków i miłośnik sztuki, Henryk Raczyniewski (1923-1992) oraz Społeczny Komitet Odbudowy Zamku. Na konkurs wpłynęło 881 prac 18 polskich i 13 obcych artystów, co też stało się impulsem do zorganizowania większej wystawy pokonkursowej, którą zorganizował wspomniany wyżej, młody, trzydziestoczteroletni wówczas, Wojciech Jakubowski. Najmłodszym artystą prezentującym swoje prace w Malborku był Andrzej Bortowski (wówczas 25-letni), zaś najstarszym Frans Maseerel (wówczas 74-letni). „Jest ta wystawa – pisał o I Biennale Andrzej Ryszkiewicz – próbą ambitną i zupełnie w naszych warunkach wyjątkową, nigdy u nas jeszcze nie podjęto odważnej konfrontacji najlepszych osiągnięć światowych z dużym wyborem twórczości plastyków polskich”.

Prace zakwalifikowane na przegląd pozostają na własność organizatorów, powiększając zbiory ekslibrisowe Muzeum Zamkowego. Na Biennale rozdawane są liczne wyróżnienia. Za najlepsze prace artyści otrzymują Medale Honorowe nadawane od 1969 r. (IV Biennale) i projektowane przez wybitnych artystów plastyków, jak Konstantego Brandla (1967), Michela Fingestena (1971), Aleksandra Aksinia i Toshio Yoshizumi (1988), Wiesława Szamockiego i Ab Steenvoordena (1990), Wojciecha Jakubowskiego (2005) oraz Eugeniusza Geta – Stankiewicza, Barbarę Idzikowską i Włodzimierza Kotkowskiego (2007). Pierwsze Medale Honorowe otrzymali twórcy polscy i zagraniczni: Stanisław Dawski, Wojciech Jakubowski, Jerzy Jarnuszkiewicz i Henryk Płóciennik z Polski, a także Martin Baeyens z Belgii, Anatolij Kałasznikow, Avo Keerend i Vive Tolli z ZSRR oraz Kubica Kolcekova-Vesela z Czechosłowacji. Pozostali wyróżnieni uzyskują inne nagrody: nagrody pieniężne, Nagrodę Dyrektora Muzeum Zamkowego w Malborku za najlepszy ekslibris dedykowany Muzeum (od 1990 r.), Nagrodę Prezesa Związku Polskich Artystów Plastyków za najlepszy zestaw prac, Nagrodę Zarządu Głównego Towarzystwa Bibliofilów Polskich (od 1990 r.) za najlepszy zestaw ekslibrisów, Nagrodę Burmistrza Miasta Malbork oraz ufundowaną przez Barbarę Klein – Szymańską Nagrodę im. Janusza Mikołaja Szymańskiego (od 2000 r.) za całokształt twórczości ekslibrisowej. Ufundowana została także nagroda dla młodych twórców za najlepszy miedzioryt (Nagroda Złotego Rylca im. Henryka Feilhauera). Wszystkie nagrody wręczają osobiście dyrektor Muzeum Zamkowego, prezes Związku Polskich Artystów Plastyków, burmistrz Malborka i jeden z prezesów Towarzystwa Bibliofilów Polskich. Wyjątek stanowi Nagroda im. J.M. Szymańskiego, której jeszcze nigdy nie wręczyła osobiście jej fundatorka, co niejednokrotnie budzi wrażenie umniejszania znaczenia tego wyróżnienia.

Wielkim wydarzeniem towarzyszącym malborskiemu biennale, trudnym do przecenienia, stały się Międzynarodowe Zjazdy Kolekcjonerów i Artystów Ekslibrisu, organizowane od 1992 roku (XIV Biennale). Biennale w Malborku zawsze przyciągało sporą liczbę artystów. Dla przykładu można podać kilka liczb: w I Biennale w 1963 roku wzięło udział 31 twórców, m.in. Krystyna Wróblewska (1904-1994), Stanisław Dawski (1905-1990), Jerzy Jarnuszkiewicz (1919-2005), Adam Młodzianowski (1917-1985), Zbigniew Dolatowski (1927-2001), Konstanty Maria Sopoćko (1903-1992); w III Biennale w 1967 roku już 50 artystów wystawiających 665 prac, w V Biennale (1971) ich liczba wzrosła do 78 i utrzymała się z nieznacznymi odchyleniami do końca lat 90. XX wieku. Po 2000 roku kwalifikacje przechodziło coraz więcej osób, jak np. w 2007 r. (XXI Biennale) 161 artystów, a w 2009 r. (XXII Biennale) 103 grafików.

Od III Biennale, czyli od roku 1967, przyjęto zasadę wzbogacania przeglądu twórczości ekslibrisowej o tzw. wystawy towarzyszące, na których prezentowano zarówno prace artystów szczególnie zasłużonych dla popularyzacji i rozwoju ekslibrisu, jak i wystawy historyczne oraz pokazy wybitnej twórczości miedziorytników. Prezentowano na nich m.in. książkowe znaki własnościowe XV-XVIII wieku ze zbiorów Biblioteki Gdańskiej PAN (XVIII Biennale, 2000 r.), polskiego ekslibrisu dzień wczorajszy (XIX Biennale, 2002 r.) oraz twórczość takich artystów, jak Wojciecha Jakubowskiego, Stasysa Eidrigeviciusa, Eugeniusza Stankiewicza „Geta”, Henryka Feilhauera i Krzysztofa Skórczewskiego.

W latach 1971-1977 (V – VIII Biennale) systematycznie wzrastała liczba uczestników, a także znacznie podwyższa się poziom artystyczny prezentowanych znaków książkowych. Biennale było odzwierciedleniem zmieniających się trendów w sztuce graficznej oraz coraz to nowej formy samego ekslibrisu. Na dalsze lata z kolei, 1979-1986, przypada okres marazmu w malborskim Biennale. W ciągu tych lat zorganizowano jedynie dwie prezentacje – w 1979 r. (IX Biennale) i 1984 r. (X Biennale). Powodem zastoju były niekorzystne warunki polityczne w Polsce oraz zmiany personalne jakie dokonały się w wewnętrznej strukturze Muzeum Zamkowego. Z impetem odbyły się natomiast XI i XII Biennale w 1986 i 1988 roku, które dało początek nowej weryfikacji uczestników przeglądu, którymi mogli zostać od teraz jedynie twórcy legitymujący się posiadaniem dyplomu ukończenia wyższej uczelni artystycznej. Wykluczyło to z Biennale wszystkich artystów nie mających wykształcenia artystycznego, a którzy dotychczas zbierali w Malborku najwięcej nagród i wyróżnień. Nad zachowaniem odpowiedniego poziomu imprezy czuwało powołane Jury, odpowiedzialne za dobór prac i wyłonienie laureatów. Co roku do komisji weryfikacyjnej wchodzą historycy sztuki, krytycy artystyczni, artyści oraz kolekcjonerzy, a skład ulega ciągłym zmianom. Warto wspomnieć choćby kilka nazwisk członków Jury: kolekcjonerzy: Mieczysław Radojewski, Józef Tadeusz Czosnyka, Mieczysław Bieleń, Janusz Mikołaj Szymański, Andrzej Ryszkiewicz, artyści: Krystyna Wróblewska, Stanisław Dawski, Jerzy Jarnuszkiewicz, Leszek Rózga, Wojciech Jakubowski, Janusz Halicki, Łukasz Rogiński, Stasys Eidrigevicius, Ryszard Sokół, Henryk Feilhauer, bibliotekarze i historycy sztuki: Maria Grońska, Jolanta Krzymuska, Irena Jakimowicz, Bogusław Mansfeld, dyrektorzy Muzeum Zamkowego: Konrad Grzywiński, Mariusz Mierzwiński, i inni.

Rekordową wystawą było XVII Biennale (1998), na które 320 artystów z całej Europy oraz Wspólnoty Niepodległych Państw, Izraela, Japonii, Chin, Stanów Zjednoczonych, Argentyny i Meksyku, nadesłało nigdy wcześniej nie odnotowana liczbę prac – 2.796 ekslibrisów. Czterdziestu dziewięciu artystów prezentowało w Malborku po raz pierwszy swoje prace. Dziewięcioosobowe Jury zakwalifikowało spośród wszystkich znaków książkowych 414 grafik wykonanych przez 131 artystów pochodzących z 25 krajów. Medale Honorowe przyznano jedenastu osobom, a trzem nagrody pieniężne.

W 2005 roku uroczyście obchodzone było XX Jubileuszowe Międzynarodowe Biennale Ekslibrisu Współczesnego. Na to Biennale 250 grafików z 37 krajów nadesłało 1350 prac. Do wystawy zakwalifikowano 424 ekslibrisy wykonane przez 159 artystów z 27 krajów. Laureatami Jubileuszowego konkursu zostali: Konstantin Kilanowicz z Ukrainy, Wojciech Łuczak z Polski i Lev Alimov z Białorusi. Ponadto Nagrodę Prezesa ZPAP otrzymała Elżbieta Radzikowska z Polski, Nagrodę TBP – Agnieszka Zawadzka (Polska), medal pamiątkowy im. J.M. Szymańskiego przyznano Eugeniuszowi Stankiewiczowi, a Nagrodę Dyrektora Muzeum otrzymał Hayk Grigoryan z Armenii.

Kolejna rocznica to jubileusz 50-lecia Malborskiego Biennale (1963-2013) uroczyście obchodzona w 2013 roku podczas XXIX Międzynarodowego Biennale Ekslibrisu Współczesnego. Z tej okazji wystawie głównej towarzyszyła ekspozycja plakatów i medali Biennale wydanych w latach 1963-2013. Ekspozycję 2013 r. tworzył zestaw 435 ekslibrisów wykonanych przez 190 artystów grafików z 33 krajów. Wśród reprezentantów państw Europy, Azji oraz Ameryki Łacińskiej i Południowej dominowali tradycyjnie twórcy z Polski, Ukrainy, Białorusi oraz Czech, Rosji i Bułgarii. Obok nestorów i mistrzów czarno-białej sztuki, którzy brali udział w pierwszej wystawie w 1963 roku, jak Wojciech Jakubowski i Andrzej Bortowski, są prezentowane dzieła czołowych polskich i zagranicznych artystów grafików, należących do dwóch kolejnych pokoleń twórców ekslibrisów.

 ◊

Dotychczas zorganizowano następujące edycje Biennale:

I. 1963

II. 1965

III. 1967

IV. 1969

V. 1971

VI. 1973

VII. 1975

VIII. 1977

IX. 1979

X. 1984

XI. 1986

XII. 1988

XIII. 1990

XIV. 1992

XV. 1994

XVI. 1996

XVII. 1998

XVIII. 2000

XIX. 2002

XX. 2005

XXI. 2007

XXII. 2009

XXIII. 2011

XXIV. 2013

XXV. 2015

XXVI. 2017