„EKSLIBRIS WROCŁAWSKI” – „EKSLIBRIS WROCŁAWSKI I MAŁE FORMY GRAFIKI”, WROCŁAW (1960 – 1999)

Najstarsza w Polsce cykliczna impreza promująca ekslibris. Pokazy ekslibrisu dolnośląskiego  organizowane były pod nazwą „Ekslibris Wrocławski” w latach 1960-1999. Miały one formę biennale i przeznaczone były do popularyzacji wyłącznie lokalnego ośrodka twórczego. Każdemu przeglądowi towarzyszył wydany katalog. Wystawy w latach 1960, 1966 i 1968 uświetniły dodatkowo okolicznościowe teki ekslibrisów bibliotecznych, zawierające oryginalne ekslibrisy, których inicjatorami było dwoje grafików – Halina Pawlikowska oraz Zygmunt Waśniewski. Wystawy nie miały swojego stałego ośrodka wystawienniczego. Pierwsza ekspozycja (1960 r.) odbyła się w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki, druga (1962) i trzecia (1966) w Domu Lekarza, czwarta (1968) w Muzeum Śląskim, piąta (1970) w Muzeum Archeologicznym, zaś kolejne w Muzeum Historycznym (1972), Muzeum Architektury (1974) i pozostałe w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej (1976, 1978 i 1980), gdzie później stworzono salę do stałych wystaw zwaną „Galerią Pod Plafonem”. Organizatorzy dbali o poziom wystaw nie dopuszczając na nie tandety oraz ekslibrisów wykonanych technikami drukarskimi. Celem było zawsze zaprezentowanie ekslibrisów twórców wrocławskich wykonanych w ciągu ostatnich dwóch lat. Z nadsyłanych prac wybierano najlepsze i te tylko prezentowano. Dopuszczalne były wszystkie techniki nie reprodukcyjne.

Dzieje wystaw wrocławskich można podzielić na dwa etapy: pierwszy, regionalny, trwający nieprzerwanie od 1960 do 1980 roku, stanowiły pokazy ekslibrisu twórców wyłącznie dolnośląskich. Stan wojenny przerwał – i to dość skutecznie – wystawiennictwo ekslibrisu we Wrocławiu. Nastąpiła trzynastoletnia przerwa w wystawach. Do idei wrocławskiego biennale ekslibrisu powrócono dopiero w październiku 1993 roku, organizując ogólnopolskie, a w dwóch ostatnich edycjach i międzynarodowe, biennale ekslibrisu pod nazwą „Ekslibris wrocławski i małe formy grafiki”. Stanowi on drugi etap historii wystaw wrocławskich, trwający także nieprzerwanie do 1999 roku.

Pierwsza wystawa „Ekslibrisu Wrocławskiego” odbyła się w maju 1960 roku pod kuratelą Wrocławskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych (WTPSP), które z resztą patronowało temu przedsięwzięciu przez wszystkie lata oraz Sekcji Grafiki Związku Polskich Artystów Plastyków Okręgu Wrocławskiego. Jej inicjatorem i kuratorem zarazem był przez osiem edycji Zygmunt Waśniewski (1921-1976), wrocławski artysta – plastyk, jeden z najwybitniejszych powojennych twórców ekslibrisu. We wstępie do pierwszego katalogu wystaw Mieczysław Radojewski pisał, że ekslibris nie jest we Wrocławiu tak rozpowszechniony, jak w Krakowie, Toruniu, czy Warszawie i wyraził nadzieję, że inicjatywa zebrania po raz pierwszy dorobku twórców wrocławskich przyczyni się do jego popularyzacji. Nie mylił się. Ekslibris stał się rychło ulubioną formą wypowiedzi plastycznej artystów Wrocławia i Dolnego Śląska, a nawet stał się obowiązkowymi ćwiczeniami warsztatowymi na wrocławskiej PWSSP. Wpływ na te działania miały niewątpliwie wystawy „Ekslibrisu Wrocławskiego”. Efekty działalności proekslibrisowej były widoczne bardzo szybko. W 1960 roku, w pierwszej prezentacji, wzięło udział dziesięciu twórców i to wyłącznie artystów wrocławskiej Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych (PWSSP), malarzy i grafików, którzy między innymi zajmowali się ekslibrisem (z wyjątkiem Waśniewskiego, którego cała twórczość podporządkowana była znakowi książkowemu). A byli to: Stanisław Dawski (1905-1990), Stanisław Grabczyk (1902-1979), Zofia Kubacka (1923-1973), Janina Mendyka, Halina Pawlikowska, Zygmunt Waśniewski (1921-1976), Stanisław Wojewódzki (1907-1963), Gabriela Wolfke, Marian Wójciak (1912-1967) i Mieczysław Zdanowicz. Osiem lat później, czyli w czwartym przeglądzie ekslibrisu twórców wrocławskich, wzięło już udział 25 osób, wśród których – obok artystów z uczelni, swe nierzadko pierwsze prace prezentowali twórcy nieprofesjonalni. W następnych latach liczba uczestników rosła: w 1970 r. (V edycja) wynosiła 27 osób, w 1972 (VI) – 33 osoby, w 1978 (IX) – 36 grafików i w 1980 (X) – 37 artystów. Wzrasta również liczba wystawianych prac: z ledwie 57 w 1960 roku do 255 w 1968 i prawie 450 w 1978 roku.

Kolejne wystawy „Ekslibrisu Wrocławskiego” odbywały się w latach 1966 i 1968. W słowie wstępnym do katalogu czwartego biennale w 1968 r. Joanna Krzymuska zwróciła uwagę na rangę wystawy i przemiany ekslibrisu we współczesnej Polsce.

W 1970 roku na wystawie prezentowano po raz pierwszy prace wrocławskiej Grupy Grafików „RYS”, grupy młodych twórców amatorów, założonej przez Janusza Halickiego (1932-2010) i Zygmunta Waśniewskiego (1921-1976) w 1969 roku, mającej na celu pracę twórczą z młodym pokoleniem w zakresie ekslibrisu. Grupie RYS poświęciłem osobną monografię, tu jedynie zaznaczę, że Grupa RYS była zjawiskiem niecodziennym w skali ogólnopolskiej, gdyż nie odnajdziemy w kraju innego przykładu takich działań twórców profesjonalnych, którzy z miłości do ekslibrisu oraz chcąc promować sztukę ekslibrisu, założyliby otwarty zespół złożony z młodych ludzi i kształciliby ich na artystów znaku książkowego. Do Grupy w sumie przez wszystkie lata jej działalności należało trzydzieści sześć osób i wszystkie z nich zajmowały się, a niektóre nawet do dziś to czynią, twórczością w dziedzinie znaku książkowego.

Kolejna wystawa w 1972 roku przyniosła nieoczekiwaną liczbę uczestników i prac. Trzydzieści trzy osoby wystawiają na niej prawie czterysta ekslibrisów. Są wśród nich zarówno osoby biorące udział w przeglądzie wrocławskim od lat, jak Z. Waśniewski, S. Dawski, H. Pawlikowska, J. Halicki, A. Sielicki, M. Klincewicz, J. Drużycki, Z. Kubacka, Alina Rogalska – Kaćma (ur. 1922), czy Józef Gielniak (1932-1972), jak też nowe, wystawiające swe dzieła we Wrocławiu po raz pierwszy, np. Andrzej Szeles, Teodor Zawadzki, Henryk Siagło, Andrzej Basaj (ur. 1943), Tadeusz Fyda, Henryk Grajek (1940-2003), Andrzej Owczarek, Krystyna Wójcik i wielu innych.

Podczas przygotowań do ósmego biennale „Ekslibrisu Wrocławskiego” (grudzień 1976 r.), dnia 1 września 1976 r. zmarł jego założyciel, Zygmunt Waśniewski. Zdążył jeszcze przygotować plakat i winietę katalogu. Na tej wystawie można było oglądać dwanaście najnowszych i zarazem ostatnich jego prac. Prace nad organizowaniem tej oraz kolejnych ekspozycji przejął po nim Janusz Halicki, jedna z najwybitniejszych postaci polskiego ekslibrisu współczesnego.

Od 1976 roku biennale „Ekslibrisu Wrocławskiego” odbywa się już niezmiennie w jednym miejscu – przeznaczono dla niego wspomnianą wyżej Galerię Pod Plafonem działającą w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Tadeusza Mikulskiego we Wrocławiu. W 1980 roku Halicki organizuje dziesiąty przegląd „Ekslibrisu Wrocławskiego”, największy, prezentujący prawie 500 ekslibrisów wykonanych przez 37 twórców Wrocławia i Dolnego Śląska. Później okazało się, że będzie to ostatni przegląd ekslibrisu wrocławskiego w formie ustanowionej dwadzieścia lat wcześniej przez Zygmunta Waśniewskiego. Kolejny, mający się odbyć dwa lata później, nie dochodzi do realizacji i następuje po nim długi okres marazmu. Przyczyny tego zjawiska wyjaśnił krótko po latach Janusz Halicki, pisząc, że wrocławscy twórcy małej formy grafiki, podobnie jak większość naszego środowiska, zbojkotowali w stanie wojennym rządowe i oficjalne propozycje wystaw.

Kolejne wrocławskie biennale, XI, XII, XIII i XIV, będą się odbywały w latach 1993, 1995, 1997 i ostatnie w 1999 r. Nie będzie to już dawne biennale dolnośląskie. Zmieni się formuła prezentacji, zmienią organizatorzy, zmieni się w końcu jego nazwa. Wystawy opracowywać będą teraz wspólnie Janusz Halicki i Maria Dziedziniewicz, a każdej wystawie nadal będzie towarzyszył katalog, tyle że bogatszy, pełniejszy i obszerniejszy. Jego autorem będzie Rafał Werszler. Modyfikacji uległ tytuł cyklu, który odtąd otrzymał nazwę „Ekslibris Wrocławski i Małe Formy Grafiki”. Nowa formuła biennale polegać będzie na przeglądzie nie tylko ekslibrisu, ale także grafiki. Organizatorzy postanowili przy tym zrezygnować z dotychczasowej formuły przeglądowego charakteru prac na rzecz prezentacji prac o wyższych wymaganiach warsztatowych. Do weryfikacji nadesłanych prac po raz pierwszy w historii wrocławskiego biennale powołano w 1995 roku Jury kwalifikujące nadesłane prace. Nie miało ono stałego składu. Pierwszy zespół w 1995 r. tworzyły trzy osoby: właścicielka galerii Na Odwachu i kurator licznych wystaw – Lilianna Chromińska, kustosz zbiorów graficznych Ossolineum i kolekcjoner – Mieczysław Radojewski (1929-2003), którzy będą w Jury przez kolejne prezentacje oraz artysta – plastyk i wybitny plakacista, Stefan Szmidt (ur. 1923). Na kolejnym biennale w 1997 r. Jury składało się z pięciu osób, a to: L. Chromińskiej i M. Radojewskiego oraz warszawskiego grafika i rysownika – Andrzeja Kaliny (ur. 1952), lubelskiego malarza, rzeźbiarza i grafika, Stanisława Kozaka (ur. 1956) i warszawskiego kolekcjonera ekslibrisów, Janusza Mikołaja Szymańskiego (1938-1998). Jury na ostatnim „Ekslibrisie Wrocławskim” (1999), oprócz stałych jego członków – Chromińskiej i Radojewskiego – tworzyli: prof. wrocławskiej Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych – Andrzej Basaj (ur. 1943), kustosz zbiorów graficznych Ossolineum, Katarzyna Kenc – Lechowska, właściciel poznańskiej galerii – Jarosław Ludwicki i Eulalia Złotnicka (ur. 1946) – absolwentka wrocławskiej PWSSP, studentka w pracowni malarstwa u prof. Eugeniusza Gepperta i grafiki w pracowni prof. Stanisława Dawskiego.

Od 1997 roku rozszerzona zostanie również lista uczestników – biennale staje się imprezą ogólnopolską i międzynarodową. „Wrocławski” od teraz będzie tylko teren wystawowy. Od 1995 r. w biennale udział będą także brali młodzi absolwenci i studenci wrocławskiej PWSSP z pracowni prof. Andrzeja Basaja i prof. Haliny Pawlikowskiej.

 ◊

Oprac. na podstawie: Tomasz Suma, Ekslibrisowa Pasja. Sztuka, prywatne kolekcjonerstwo i badania ekslibrisu w Polsce od XIX wieku do współczesności, Warszawa 2014 (e-book)