HISTORIA KONKURSÓW NA EKSLIBRIS (DO 1939 R.)

Najstarszymi i najbardziej rozpowszechnionymi działaniami upowszechniającymi ekslibris były i pozostają nadal konkursy na wykonanie znaku książkowego dla określonego odbiorcy.

 ◊

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE, 1902

 Pierwszy znany polskiej historiografii konkurs mający na celu wykonanie ekslibrisu dla konkretnego odbiorcy ogłoszony został w 1902 roku przez Muzeum Narodowe w Krakowie („Ilustracja Polska” 1902, nr 18, s. 17). To najstarsze w Polsce narodowe muzeum, powołane uchwałą Rady Miasta Krakowa 7 października 1879 roku, początkowo posiadało w swoich zbiorach niewielką kolekcję muzealną, składającą się z kilkunastu obrazów i skromnego księgozbioru. W niedługim czasie zbiory nieustannie powiększały się licznymi zapisami, donacjami i darami, rozwijając się w olbrzymim tempie. Podobnie biblioteka, stąd też, posiadając niewielki księgozbiór, dyrekcja Muzeum postanowiła oznaczać go ekslibrisem. Ogłosiła konkurs, który przyniósł nieoczekiwane rezultaty: nadesłano 65 projektów znaku książkowego o różnej wartości artystycznej i zróżnicowanym poziomie umiejętności, z których sędziowie konkursowi wybrali i nagrodzili dwa. Pierwszą nagrodę za ekslibris przedstawiający ręce unoszące koronę królewską Kazimierza III Wielkiego ponad klepsydrę (symbol Muzeum Narodowego w Krakowie) otrzymał Jan Bukowski (1873-1938), malarz, wybitny grafik, typograf i ilustrator książek, jeden z ważniejszych przedstawicieli Młodej Polski, absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Monachium, Paryżu i we Włoszech, późniejszy kierownik artystyczny drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego (od 1904 r.), a od 1912 profesor Szkoły Przemysłu Artystycznego w Krakowie, którą założył. Drugą osobą nagrodzoną był Józef Mehoffer (1869-1946) – artysta malarz, grafik, równie wybitny przedstawiciel okresu Młodej Polski, mistrz późniejszej secesyjnej dekoracyjności, uczeń Jana Matejki i pracownik Krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych (od 1905 r. profesor). Ekslibris projektu Jana Bukowskiego na trwałe stał się znakiem rozpoznawczym biblioteki Muzeum Narodowego w Krakowie i został zreprodukowany w cynkotypii kreskowej w 1903 roku. Ekslibris ten powstał zapewne pod znaczącym wpływem współpracy Jana Bukowskiego ze Stanisławem Wyspiańskim (1869-1907). Jest znakomitym przykładem graficznej sztuki młodopolskiej, w której Bukowski był niedoścignionym mistrzem. Projekt Jana Bukowskiego został też zreprodukowany przez Ignacego Łopieńskiego (1865-1944) w akwaforcie, który za pozwoleniem autora wprowadził drobną modyfikację napisu zastępującą pierwotny napis „Ze zbiorów Muzeum Narodowego” krótszym, oznaczającym jedynie nazwę instytucji. Księgoznakiem tym oznaczano woluminy w Muzeum do 1918 r., zaś jeszcze przed drugą wojną światową funkcjonował on obok kauczukowych stempli. Po 1945 roku zaprzestano stosowania ekslibrisu, zastępując go pieczątką biblioteczną.

Jan Bukowski, P1, 1902
Jan Bukowski, P1, 1902

 BIBLIOTEKI PRYWATNE

ADOLFA STERNSCHUSSA i LEOPOLDA WELLISZA, 1904

 Ciekawym przejawem propagowania ekslibrisu był drugi znany nam konkurs ogłoszony w 1904 roku. Rozpowszechniony przez dwóch kolekcjonerów i miłośników sztuki – Adolfa Sternschussa i Leopolda Wellisza za pośrednictwem Tadeusza Estreichera, miał na celu wykonanie ekslibrisu dla bibliotek prywatnych obu kolekcjonerów. Na konkurs, którego nagrodą była wypłata pieniężna, nadesłanych zostało 40 projektów, z których wybrano dwa – jeden autorstwa Antoniego Procjałowicza (1876-1949) i drugi – Tadeusza Rychtera (1873-1943). Ekslibris wykonany przez A. Procjałowicza dla Adolfa Sternschussa jest dziś jednym z najznakomitszych przykładów polskiej grafiki secesyjnej i jednym z najoryginalniejszych ekslibrisów czysto dekoracyjnych. Wzorowany na ludowości, w sposób prosty i twórczy, a zarazem fantazyjny i elegancki, oddaje zamiłowania kolekcjonerskie właściciela. Nawiązuje w sposób adekwatny do kolekcji sztuki ludowej Sternschussa, której kolekcjoner poświęcał znaczną część czasu. Ekslibris, dużych rozmiarów, wykonany w mocnych i zdecydowanych kolorach, przedstawia kompozycję z profilu dwóch ptaków zwróconych do siebie przodem, uzupełnioną motywem roślinnym („chwast smoczy”) umieszczonym między nimi oraz prostym napisem „ex libris A. Sternschuss”. Ciekawe są dalsze losy ekslibrisu. Po śmierci A. Sternschussa rodzina przekazała całe zbiory bibliofilskie kolekcjonera do Muzeum Narodowego w Krakowie, zaś pozostały nakład ekslibrisu w całości wklejono do podarowanych książek. Ekslibris został wielokrotnie powielony w mało popularnej jeszcze i uchodzącej za luksus nowoczesności litografii, zaś oryginalna reprodukcja z tamtego okresu jest podgumowana i odbita na połyskującym papierze. To ją odróżnia od innej reprodukcji, spotykanej w kolekcjach współczesnych, a wykonanej w czasach po drugiej wojnie światowej. Ta druga kopia, będąca falsyfikatem, nie wykonana została ani z potrzeby właściciela, ani za jego wiedzą, ani nawet w czasach współczesnych Sternschussowi. Odróżnia ją od oryginału z epoki cynkotypowe oraz matowe wykończenie i brak gumy na odwrocie. Drugi nagrodzony projekt, autorstwa Tadeusza Rychtera, jest autolitografią inspirowaną sztuką japońską i przeznaczony był do oznaczania księgozbioru Leopolda Wellisza. Przedstawia skromny wizerunek sowy z rozpostartymi skrzydłami, pod którą widnieje napis „Z książek Leopolda Wellischa”. Praca wykazuje się stabilnością i spokojem, pozbawiona jest jakichkolwiek innych elementów zdobniczych, zaś artysta operuje w nim głównie plamami i stonowanymi kolorami.

Antoni Procjałowicz, L, 1904
Antoni Procjałowicz, L, 1904

BIBLIOTEKA PRYWATNA TADEUSZA WRÓBLEWSKIEGO, 1908

 Popularność obu konkursów i formy rozpowszechniania znaku książkowego spowodowała, że w 1908 roku ogłoszono kolejny na wykonanie ekslibrisu dla biblioteki prywatnej. Tym razem znak książkowy miał być prezentem grona przyjaciół ofiarowanym Tadeuszowi Wróblewskiemu (1858-1925), wileńskiemu adwokatowi, bibliofilowi i kolekcjonerowi malarstwa, medali, monet i dawnych map, późniejszemu założycielowi wileńskiej Biblioteki Wróblewskich (1912 r.). Niestety nie znane nam są rezultaty tego konkursu, ale można założyć, że ekslibris został z pewnością wykonany i podarowany kolekcjonerowi, zwłaszcza, że organizatorzy konkursu mieli dużą determinację i przewidzieli dla autora najlepszego projektu nagrodę w wysokości 100 rubli. Informację o nim znalazłem na łamach rocznika „Przegląd Biblioteczny” (1908, s. 281). Termin nadsyłania prac kończył się z dniem 1 stycznia 1909 roku, zaś o jego rozstrzygnięciu i wyłonieniu najlepszego pomysłu miało decydować grono złożone z malarza symbolisty, Ferdynanda Ruszczyca (1870-1936), wileńskiego malarza pejzażysty, Stanisława Siestrzeńcewicza (1869-1927) oraz architekta Tadeusza Rostworowskiego (1860-1928). W regulaminie konkursowym zastrzeżono, że projekt znaku książkowego miał zostać wykonany w sposób umożliwiający jego reprodukcję w stalorycie lub też miał zostać wykonany jako miedzioryt lub staloryt. Jego wielkość nie mogła przekraczać wymiarów 40-60 cm2 powierzchni. Księgoznak koniecznie musiał zawierać napis „Ex libris Thadei Stanislai Wróblewski” i mile widziany byłby herb jakim się posługiwał mecenas, tj. Korwin z odmianą Ślepowron na łuku. Interesująca jest także sama forma nadsyłania prac, nie spotykana wcześniej, a która dzisiaj jest z powodzeniem stosowana. Otóż nie opisane prace konkursowe należało nadsyłać w opieczętowanych kopertach, do których miała być dołączona druga, zamknięta koperta, zawierająca podstawowe informacje o wykonanej pracy oraz twórcy, jak imię, nazwisko i dokładny adres zamieszkania. Nadesłane prace miały być przechowywane przez rok u organizatorów, a następnie zwrócone artystom.

 BIBLIOTEKA ORDYNACJI PRZEWORSKIEJ, 1917

 Jego celem było wykonanie dwóch ekslibrisów przeznaczonych do księgozbioru biblioteki Ordynacji Przeworskiej. Konkurs ogłoszony został na łamach bibliofilskiego czasopisma „Exlibris” za pośrednictwem Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie („Exlibris” 1917, z. 1, s. 54). Ekslibrisy miały być przeznaczone dla małżonków: księżnej Eleonory z Husarzewskich Lubomirskiej (1866-1940) i ks. Andrzeja Lubomirskiego (1862-1953), drugiego ordynata na Przeworsku, posła na sejmy galicyjskie i II Rzeczpospolitej, prezesa Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie. Na konkurs wpłynęło zaledwie sześć prac. Przyczyn niepowodzenia przedsięwzięcia można przede wszystkim upatrywać w pośpiechu organizatorskim i bardzo krótkim czasie przeznaczonym na nadsyłanie projektów ekslibrisów, gdyż od momentu ogłoszenia konkursu (koniec marca 1917 r.) do jego zakończenia (1 lipca 1917 r.) upłynęły zaledwie trzy miesiące. Forma obu znaków narzucona została przez pomysłodawców, książąt Lubomirskich, artysta zaś miał jedynie ten projekt przelać na grafikę w sposób jak najbardziej godny książęcej biblioteki. Pierwszy ekslibris, według inicjatorów, miał zawierać połączone tarcze herbowe rodów – hr. Husarzewskich (h. Prus i Sas) oraz ks. Lubomirskich (h. Szreniawa bez Krzyża), uzupełnione inicjałami „X.E.L.” (ks. Eleonora Lubomirska). Drugi znak miał zawierać z kolei jeden herb, Lubomirskich, inicjały „X.A.L.” należące do ks. Andrzeja Lubomirskiego, a uzupełnione napisem „Biblioteka Przeworska” oraz widokiem od frontu tamtejszego pałacu. Na nagrody przeznaczono 350 koron, z czego pierwsza nagroda wynosiła 200, druga – 100, a trzecia 50 koron. Konkursem w całości zajął się Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, którego ks. Andrzej Lubomirski był kuratorem (od 1882 r.). Tu należało nadsyłać projekty, tutaj także nastąpiło ogłoszenie wyników konkursu przez sąd konkursowy złożony z trzech osób: Leona hr. Pinińskiego (1857-1938) – profesora prawa rzymskiego, rektora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, kolekcjonera i historyka sztuki; Tadeusza Rybkowskiego (1848-1926) – profesora Państwowej Szkoły Przemysłowej we Lwowie, malarza i podróżnika oraz dr. Ludwika Bernackiego (1882-1939) – dyrektora Ossolineum, historyka literatury i teatru. Pierwszą nagrodę otrzymał projekt wykonany przez Witolda Giżbert – Studnickiego (1890-1976), drugą otrzymał Władysław Skoczylas (1883-1934), zaś trzecią Władysław Jankowski.

Witold Giżbert - Studnicki, P1, 1917
Witold Giżbert – Studnicki, P1, 1917

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE – ODDZIAŁ MUZEUM CZAPSKICH, 1918

 Konkurs ogłoszony przez ówczesnego dyrektora Muzeum Narodowego, Mariana Gumowskiego, w styczniu 1918 roku. W ogłoszeniu czytamy: „potrzebując znaku bibliotecznego na książki treści numizmatycznej, a zarazem, pragnąc dać sposobność bibliofilom nabycia i sporządzenia własnego ekslibrisu, [Muzeum Narodowe] ogłasza niniejszem konkurs i zaprasza do wzięcia w nim udziału wszystkich artystów polskich, zwłaszcza zaś grafików”. Ogłoszenie o rozpisaniu konkursu zamieszczono w dwóch krakowskich periodykach: w „Exlibrisie” – organie bibliofilów oraz „Wiadomościach Numizmatyczno – Archeologicznych”, biuletynie Towarzystwa Numizmatyczno – Archeologicznego. Regulamin konkursowy pozostawiał artystom możność nadesłania dowolnej ilości prac w dowolnej technice z zastrzeżeniem, że projekt ostatecznie musi nadawać się do wykończenia w akwaforcie. Nie narzucano również zakresu tematycznego, ani ogólnego wyglądu pracy; zastrzeżenie dotyczyło jedynie przeznaczenia ekslibrisu do księgozbioru o charakterze numizmatycznym, ale i ten warunek nie był konieczny. W ten sposób Muzeum chciało zapewne pozyskać nie tylko ekslibris o tematyce numizmatycznej, ale również może i nowy ekslibris do innych zbiorów, zwłaszcza, że projekty stawały się własnością Muzeum, które zastrzegało sobie prawo do ich wykończenia i rozpowszechniania. Prace graficzne, będące tylko projektami, artyści mieli nadsyłać w zamkniętych kopertach, do których dołączona byłaby inna koperta z danymi wykonawcy. Powtórzono więc przyjęty w 1902 roku sposób obiektywnego rozstrzygania konkursu. Dla zwycięzców utworzono dwie nagrody, ufundowane przez anonimowego sponsora: 300 i 200 koron, zaś termin nadsyłania projektów ekslibrisów przewidziano na 1 kwietnia 1918 roku. Na konkurs kilkunastu artystów nadesłało prawie osiemdziesiąt różnorodnych projektów rysunkowych. Jury wybrało dwa: jeden autorstwa 31-letniego amatora i zarazem kolekcjonera numizmatyki, medaliera i historyka sztuki, Rudolfa Mękickiego (1887-1942), który w 1910 roku wykonał już pierwszy polski ekslibris o tematyce numizmatycznej. Drugi zakwalifikowany projekt wykonał znany z wcześniejszych konkursów, 28-letni Witold Giżbert – Studnicki (1890-1976). Mękicki był twórcą tradycyjnego ekslibrisu opartego na realistycznym rysunku z historyzującą stylizacją oraz głównie na motywach heraldycznych. Jego projekt dla Muzeum Czapskich przedstawiał kontrasygnowany talar z wyobrażeniem polskiego orła z czasów zygmuntowskich z napisem w otoku „Doctrina Numismatica” i symbolem Muzeum w postaci klepsydry, nad która dwie ręce trzymają koronę.

Rudolf Mękicki, P1, 1918
Rudolf Mękicki, P1, 1918

MUZEUM WIELKOPOLSKIE W POZNANIU, 1920

 Od 1920 r. trwały zabiegi dyrekcji Muzeum o wykonanie dla placówki ekslibrisu, który miałby być używany w muzealnej bibliotece zamiast pieczątki. Prace początkowo zlecono grafikom poznańskiej Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego, ale inicjatywa dyrekcji Muzeum nie spotkała się z żywym oddźwiękiem. W zaistniałej sytuacji podjęto decyzję o rozpisaniu ogólnopolskiego konkursu, co nastąpiło 22 października 1920 r. Na nagrody za najlepszy projekt przeznaczono 1000 i 500 marek polskich, zaś ostateczny termin nadsyłania projektów wyznaczono datę 1 marca 1921 roku. Prace nadesłane do Poznania wyróżniały się o wiele większym poziomem artystycznym, aniżeli projekty z wcześniejszych konkursów, były bardziej dopracowane, pozbawione tandety i tak ewidentnych niedoróbek, jak miało to miejsce w przypadku projektów ekslibrisów dla Muzeum Czapskich. Nadesłane do Muzeum Wielkopolskiego projekty podzielono na dwie grupy. Pierwsza zawierała znaki książkowe przedstawiające motywy sfragistyczne, drugą stanowiły pozostałe projekty biblioteczne. Sporządzony 29 kwietnia 1921 roku protokół z posiedzenia Komitetu Konkursowego podawał wyniki konkursu, w którym pierwsza nagroda przypadła jednogłośnie projektowi Rudolfa Mękickiego (1887-1942), drugą zaś obdarowano 34-letniego warszawskiego artystę Antoniego Eugeniusza Dzierzbickiego (1887-1959). Projekt R. Mękickiego, przedstawiający orła polskiego w koronie umieszczonego w akantowej ramce, pod nim w innej ramce napis właściciela, zreprodukowano w autotypii. Był on jedynym ekslibrisem Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu używanym nieprzerwanie do 1939 roku.

 BIBLIOTEKA HR. JULIUSZA GABRIELA TARNOWSKIEGO (1901-1989) I RÓŻY ZAMOYSKIEJ (1907-1998) W SUCHEJ, 1925

 Konkurs ogłoszony na początku roku 1925, po niebywale krótkim terminie nadsyłania prac, ogłosił wyniki już 21 lutego tego samego roku. Ekslibris miał być przeznaczony do księgozbioru biblioteki hr. Juliusza Gabriela Tarnowskiego (1901-1989) i Róży Zamoyskiej (1907-1998) w Suchej, miał zawierać herb Tarnowskich – Leliwa i oczywiście miał mieć „charakter wybitnie graficzny” nadający się do reprodukcji w cynkotypii kreskowej. Ogłoszony za pośrednictwem Towarzystwa Miłośników Książki w Krakowie na łamach bibliofilskiego czasopisma „Silva Rerum”, zakończył się przyznaniem jedynie dwóch równorzędnych nagród za drugie miejsce (nagroda wynosiła 50 zł; I nagrody w wysokości 100 zł nie przyznano), które przypadły Zygmuntowi Kinastowskiemu (1904-1966) z Kielc oraz Marii Midowiczównej.

Zygmunt Kinastowski, X2, 1925
Zygmunt Kinastowski, X2, 1925

 ZWIĄZEK LEGIONISTÓW W KRAKOWIE, 1939

 Z ogłoszenia zamieszczonego na łamach „Silva Rerum” dowiadujemy się interesujących szczegółów o konkursie: ekslibris ma być wykonany tuszem czarnym, jego wymiary nie mogły przekraczać powierzchni 90 x 120 mm, na ekslibrisie miał zostać umieszczony napis „Exlibris Związku Legionistów w Krakowie”, zaś sama praca – podkreślano – ma być staranna, a pismo czytelne i kompozycyjnie zespolone z ilustracją. Nie dopuszczano, co również podkreślono, luźno wstawionego napisu. Rozstrzygnięcie konkursu nastąpić miało 15 kwietnia w Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie, a nagrody pieniężne jakie przeznaczono dla zwycięzców wynosiły 70 zł za pierwsze miejsce i 30 zł – za drugie. Podano także skład sądu konkursowego, który utworzyli: kolekcjoner ekslibrisów – Zygmunt Klemensiewicz (1874-1948), prezes Związku Legionistów w Krakowie – dr Stanisław Korczyński (1895-1974), malarz, grafik i bibliotekarz Muzeum – Kazimierz Witkiewicz (1880-1973), etnograf, malarz i muzeolog – dr Tadeusz Seweryn (1894-1975) oraz dyrektor Archiwum Akt Dawnych Miasta Krakowa, architekt i legionista – Ludwik Strojek (1887-1956). Na konkurs nadesłano 21 projektów ekslibrisów, z których jury wybrało siedem. Pierwszą nagrodę otrzymał Józef Bogajewicz za ekslibris cynkotypowy, drugą – młoda i zdolna drzeworytniczka, Czesława Lewandowska – Gorgoń (1916-2010). Ponadto cztery pozostałe osoby otrzymały równorzędne wyróżnienia. Byli to: Stanisław Chojnacki, Wilhelm Deutsch, Wanda Fox i Józef Goldman (dwa wyróżnienia). Na konkurs odpowiedzieli również inni znani graficy, albo też młodzi, którzy w późniejszym czasie zdobędą popularność (nota bene wszyscy dobrze znani również jako ekslibrisiści), jak np. malarz i grafik, wychowanek krakowskiej ASP – Antoni Markowski (1878-1949), grafik książkowy, drzeworytnik i projektant wnętrz muzealnych – Adam Młodzianowski (1917-1985), czy drzeworytnik Stanisław Töpfer (1917-1975), albo Tadeusz Roman Żurowski (1908-1985) – artysta plastyk i konserwator zabytków.

 ◊

Oprac. na podstawie: Tomasz Suma, Ekslibrisowa Pasja. Sztuka, prywatne kolekcjonerstwo i badania ekslibrisu w Polsce od XIX wieku do współczesności, Warszawa 2014 (e-book)