Zygmunt Klukowski

 

Biogram: ur. 23.01.1885 w Odessie, zm. 23.11.1959 w Szczebrzeszynie, lekarz – położnik, historyk, bibliofil, kolekcjoner ekslibrisów. Absolwent medycyny na Uniwersytecie Moskiewskim i Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, doktor medycyny (1911). W latach 1919-1946 dyrektor szpitala w Szczebrzeszynie k. Zamościa. Organizator ruchu bibliofilskiego na Zamojszczyźnie, współzałożyciel Koła Miłośników Książki w Zamościu (1923) i od 1939 r. jego prezes. Brał udział w I Zjeździe Bibliofilów w Krakowie (1925) i następnych Zjazdach. Członek Towarzystwa Miłośników Książki w Krakowie. Odznaczony Orderem Białego Kruka (VI.1959).

Czas trwania kolekcji: 1926 – 1959

Charakterystyka kolekcji: Zgromadził zbiór liczący ponad 6000 znaków książkowych, głównie lubliniana i zamościana (ob. w Bibliotece KUL); kolekcja ekslibrisów zawierała eksponaty XVIII- i XIX-wieczne oraz współczesne.

Ekslibrisy własne: Klukowski posiadał 10 własnych ekslibrisów wykonanych przez T. Lipińskiego, Rudolfa Lesieckiego i Jana Klukowskiego oraz jeden superekslibris.

Lokalizacja kolekcji: Szczebrzeszyn

Losy kolekcji: Po śmierci kolekcjonera zbiór uległ rozproszeniu pomiędzy Bibliotekę KUL w Lublinie, Główną Bibliotekę Lekarską w Warszawie i Muzeum Zamojskie w Zamościu.

Dzieła sztuki i przedmioty kolekcjonowane: ekslibrisy, zbiory sztuki ludowej, głównie ceramiki; materiały dotyczące historii medycyny i historii regionu; dokumenty ruchu oporu na Zamojszczyźnie, wspomnienia, dzienniki i relacje (często pisane na jego zamówienie). Zebrany materiał posłużył do wydania czterech tomów Materiałów do dziejów Zamojszczyzny w latach 1939–44; książki, starodruki, druki wydane przez Akademię Zamojską, druki bibliofilskie, książki medyczne oraz roczniki kilku tytułów czasopism

Bibliografia: E. Chwalewik, Zbiory polskie. Archiwa, biblioteki, gabinety, galerie, muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyźnie i na obczyźnie, t. 2, Warszawa – Kraków 1927, s. 224; S. Wojciechowski, Exlibrisy bibliofila ze Szczebrzeszyna, „Bibliotekarz Lubelski” 1961, nr 1-4, s. 27-42; PSB, t. XIII, Kraków 1967-1968, s. 30-31; Słownik pracowników książki polskiej, Warszawa – Łódź 1972, s. 418-419; K. Sokołowska – Grzeszczyk, Lekarze polscy – twórcy i kolekcjonerzy ekslibrisów w latach 1905-1955, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1986, t. 49, s. 62; „Ekslibris Polski” 1990, nr 1-2, s. 7.

 

R. Lesiecki, L, przed 1939
R. Lesiecki, L, przed 1939

Źródła:

1) Z Wikipedii: 

Zygmunt Klukowski, pseud. „Podwiński”, (ur. 25 stycznia 1885 r. w Odessie, zm. 23 listopada 1959 w Szczebrzeszynie) – polski lekarz, bibliofil, kolekcjoner ekslibrisów, historyk regionalista, autor pamiętników, żołnierz Związku Walki Zbrojnej, Armii Krajowej.

Był synem Felicji i Jordana – kresowej polskiej rodziny ziemiańskiej. Ojciec Zygmunta prowadził aptekę w Odessie, skąd w 1892 roku przeniósł się z rodziną do Moskwy. Zygmunt, który w tym czasie uczęszczał do gimnazjum, już w szóstej klasie włączył się aktywnie w działania tajnej organizacji uczniowskiej. Wiosną 1904 roku zdał maturę i zapisał się na medycynę na Uniwersytet Moskiewski, gdzie również należał do polskiej organizacji studenckiej. W 1905 roku brał czynny udział w strajkach studenckich. Po zamknięciu Uniwersytetu przeniósł się na Wydział Lekarski Uniwersytetu Jagiellońskiego do Krakowa. W czasie studiów należał do „Spójni”, z polecenia PPS zajmował się przerzutem „bibuły” do Warszawy. Studia medyczne ukończył w 1911 roku. W październiku 1919 roku został dyrektorem szpitala św. Katarzyny w Szczebrzeszynie. Oprócz kierowania szpitalem i prowadzenia prywatnej praktyki lekarskiej angażował się w życie lokalnej społeczności. Przez całe życie gromadził materiały dotyczące historii medycyny, historii regionu. Był członkiem Rady Bibliofilskiej, Towarzystwa Miłośników Książki w Krakowie, Klubu Dobrej Książki w Warszawie. Popularyzował wśród młodzieży wiedzę o książkach, wydawał druki bibliofilskie, książki wspomnieniowe, organizował wystawy książki. Jego prywatny księgozbiór osiągnął prawie dziesięć tysięcy woluminów. W 1923 roku z jego inicjatywy powstało w Zamościu Koło Miłośników Książki, które — również dzięki niemu — w 1927 roku przejęło na własność i reaktywowało Bibliotekę Miejską w Zamościu. Koło prowadziło też działalność wydawniczą. Był redaktorem naczelnym czasopisma „Teka Zamojska. Kwartalnik Regionalny”. W 1937 roku za działalność bibliofilską został odznaczony złotym Krzyżem Zasługi i Srebrnym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury. Z jego inicjatywy w 1925 roku zorganizowano w Zamościu, w gmachu dawnego klasztoru franciszkanów, muzeum regionalne, na którego rzecz podarował duże zbiory sztuki ludowej, głównie ceramiki. Od 1939 r. włączył się w działalność konspiracyjną, był żołnierzem Związku Walki Zbrojnej, potem Armii Krajowej. Kierował Biurem Informacji i Propagandy w Zamojskim Inspektoracie AK. Przez całą wojnę był lekarzem oddziałów partyzanckich. Do szpitala przyjmował rannych żołnierzy podziemia, za co groziła mu kara śmierci. Podczas pracy konspiracyjnej zaczął też gromadzić świadectwa z okresu okupacji: dokumenty ruchu oporu na Zamojszczyźnie, wspomnienia, dzienniki i relacje (często pisane na jego zamówienie). Zebrany materiał posłużył do wydania czterech tomów Materiałów do dziejów Zamojszczyzny w latach 1939–44. Jego dzienniki stanowiły materiał dowodowy w jednym z procesów norymberskich w listopadzie 1947 r. — w procesie funkcjonariuszy Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS. Został powołany jako świadek oskarżenia w sprawie pacyfikacji Zamojszczyzny. Tuż po wyzwoleniu, wspólnie z kilkoma mieszkańcami Szczebrzeszyna, założył Komitet Odbudowy Szkół, dzięki któremu już 1 września 1944 zaczął się rok szkolny w miejscowym gimnazjum. Powołano także w Szczebrzeszynie Zasadniczą Szkołę Zawodową, a w 1948 roku z jego inicjatywy otwarto Miejską Bibliotekę Publiczną. W tym samym roku za swoją działalność został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi. W 1950 roku został aresztowany powtórnie (pierwszy raz na krótko w 1946 roku) za przynależność do AK, faktycznie szykanowano go za odmowę współpracy z nowymi władzami komunistycznymi i ukrycie archiwum oddziałów AK. Wojskowy Sąd Rejonowy w Lublinie skazał go na 2 lata pozbawienia wolności w zawieszeniu. Niedługo potem, w dniu 3 lipca 1952 roku, ponownie go aresztowano. Drugi pobyt w więzieniu związany był z działalnością jego syna Tadeusza, który związał się z podziemną organizacją „Kraj”, za co ten został skazany na karę śmierci i rozstrzelany 31 czerwca 1953 w więzieniu przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie. Do dziś nie wiadomo, gdzie został pochowany. Wówczas też Zygmunt Klukowski został ponownie skazany, tym razem na 10 lat. Miał wówczas 67 lat. Po powrocie z więzienia wrócił do praktyki lekarskiej. Dopiero pod koniec życia zaczął być doceniany przez oficjalne władze. W 1956 roku został zrehabilitowany, rok później otrzymał za całokształt swej działalności nagrodę wojewódzką, w 1958 roku odznaczono go Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, a 28 czerwca 1959 roku otrzymał najwyższe odznaczenie bibliofilskie — Order Białego Kruka ze Wstęgą Białej Myszy. W lipcu 1959 roku odebrał nagrodę tygodnika „Polityka” za „Dziennik z lat okupacji”, jako najlepszy zapis w najnowszej historii Polski. Klukowski zmarł w dniu 23 listopada 1959 w szpitalu w Szczebrzeszynie. Został pochowany na miejscowym cmentarzu. Od 1985 roku wręczana jest Nagroda im. Zygmunta Klukowskiego. Ponadto rada miasta Szczebrzeszyn nadała w 1996 roku jego imię Zespołowi Szkół nr 2 (przed szkołą postawiono jego popiersie). Jego nazwiskiem nazwano także ulicę (dawniej Klasztorną), przy której stoją budynki szpitalne.

Publikacje

  • Organizacja pomocy lekarskiej dla włościan w Ordynacji Nieświeskiej książąt Radziwiłłów w pierwszej połowie XIX wieku, Poznań 1925.
  • Lekarze jako dowódcy oddziałów powstańczych w 1863 roku, Warszawa 1926.
  • Lekarze w powstaniu 1863 r. polegli w boju, zamordowani i straceni z wyroków sądu [Referat wygłoszony 15 lipca 1925 roku w Warszawie na II Zjeździe Historyków Medycyny], Poznań 1926.
  • Opis dżumy w Lublinie w roku 1625, Poznań 1926.
  • Dawne Szkoły im. Zamoyskich w Szczebrzeszynie 1811–1852, Zamość 1927.
  • Instrukcja dla lekarzy polowych w powstaniu 1863 roku, Warszawa 1937.
  • Dzieje Fundacji Szkolnej im. Zamoyskich w Zamościu i Szczebrzeszynie, „Teka Zamojska” z 1938 nr 3.
  • Pieśni oddziałów partyzanckich Zamojszczyzny (wydane pod ps. „Podwiński”), bez miejsca wydania 1944.
  • Terror niemiecki w Zamojszczyźnie 1939–1944, Zamość 1945.
  • Wysiedlenie Szczebrzeszyna i utworzenie gminy niemieckiej, Zamość 1945.
  • Niemcy i Zamojszczyzna 1939–1944, Zamość 1946.
  • Zamojszczyzna w walce z Niemcami 1939–1944, Zamość 1946.
  • Dywersja w Zamojszczyźnie 1939–1944, Zamość 1947.
  • How the eviction of Poles by the Germanos from the area of Zamosc was Carried ouf. German Crimes in Poland, Warszawa 1947.
  • Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny 1939–1944, Lublin 1958, 1959.
  • Dziennik 1944–1955, Lublin 1990.
  • Walki oddziałów ZWZ – AK i BCH Inspektoratu Zamojskiego w latach wojny 1939–1944, t. II (współautor: A. Glińska i J. Jóźwiakowski), Lublin 1990.
  • W przyfrontowym miasteczku, „Tygodnik Zamojski” z 1990 nr 41.
  • Zamojszczyzna I. 1918-1943, II. 1944-1953, Wydawnictwo KARTA, Warszawa 2007.

Bibliografia

  • Bibliografia prac Zygmunta Klukowskiego i literatura o nim, „Bibliotekarz Lubelski” z 1961 nr 1 – 4, s. 20–33.
  • D. Fleischer, On the personality of Dr Klukowski. Book of Memory to the Jewish Community of Shebreshin, Kiriat Yam 1984.
  • T. Jackowski, Gdzieś tam bije serce Polski [reportaż o dr Klukowskim], „Życie Warszawy” z 1957 nr 170/171.
  • J. Kapuścik, Zygmunt Klukowski – lekarz – bibliofil i jego korespondenci. Wybór listów, „Rocznik Biblioteczny” z 1983 z 1–2.
  • Z. Mańkowski, Doktor ze Szczebrzeszyna, „Region Lubelski” z 1986 nr 1(3).
  • Relacje z uroczystości, „Bibliotekarz Lubelski” z 1961 nr 1–4, s. 20–21.
  • Z. Mańkowski, Kronikarz ze Szczebrzeszyna dr Z. Klukowski, „Kamena” z 1956 nr 9.
  • H. Pająk, Ponownie w więzieniu [o procesie dr Klukowskiego], „Tygodnik Zamojski” z 1990 nr 30.
  • A . Przysada, Ukochał miast i ludzi, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” z 1998 nr 2–3.
  • A. Przysada, Zygmunt Klukowski lekarz ze Szczebrzeszyna 1885–1959, Szczebrzeszyn 2000.
  • T. Smołka, Ze wspomnień o doktorze Klukowskim, „Bibliotekarz Lubelski” z 1961 nr 1–4.
  • B. Szyszka, Pracowite życie, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” z 1985 nr 3.
  • A. Wiktor, Jeniec, „Tygodnik Zamojski” z 1991 nr 51-52.
  • „Kwartalnik Wojewódzkiego Domu Kultury w Lublinie” z 1988 nr 3–4.

2)http://www.wszia.edu.pl/wystawy/wystawa-nr-27/klukowski.html [dostęp: 26.10.2012]

 ZYGMUNT KLUKOWSKI (1885 – 1959)

Urodził się 23.01.1885 r. w Odessie. Ojciec Zygmunta – Jordan Klukowski był magistrem farmacji. w 1892 r. Klukowscy wyjechali na Litwę. Po dwóch latach przeprowadzili się do Moskwy. Zygmunt rozpoczął naukę w wileńskim gimnazjum. Od II klasy kontynuował ją w Moskwie. Po maturze w 1904 r. podjął studia medyczne na Uniwersytecie Moskiewskim, ale po roku przeniósł się do Krakowa. w 1911 r. uzyskał dyplom doktora nauk medycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, który nostryfikował w Kazaniu (1912). Zygmunt Klukowski podjął pierwszą pracę w 1913 r. w dobrach Radziwiłłów. PodczasI wojny pełnił służbę jako lekarz w wojsku rosyjskim. Do Polski powrócił w 1918 r. i rozpoczął praktykę w Krasnobrodzie. w roku następnym przeniósł się do Szczebrzeszyna, gdzie pracował i mieszkał do śmierci. Zygmunt Klukowski zmarł w Szczebrzeszynie 23.11.1959 r. Pochowany został na miejscowym cmentarzu. Podczas okupacji (1939-44) dr Klukowski był członkiem Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. w 1940 r. został aresztowany i krótko więziony w Zamojskiej Rotundzie. Po II wojnie był czterokrotnie aresztowany, dwukrotnie skazany i więziony pod zarzutem usiłowania zmiany ustroju. w 1956 r. został zrehabilitowany. Zygmunt Klukowski był dwukrotnie żonaty, z Heleną Wojciechowską (miał z nią syna Jerzego) oraz Zofią Szymańską (wychowywali adoptowanego syna Tadeusza).

Lekarz

Dr Zygmunt Klukowski całe swoje życie zawodowe związał ze Szczebrzeszynem. w latach 1919-46 był dyrektorem szczebrzeszyńskiego szpitala św. Katarzyny. Podczas wojny polsko-bolszewickiej pełnił równocześnie funkcję komendanta Szpitala Epidemiologicznego w Szczebrzeszynie. Jako lekarz cieszył się dużym szacunkiem. Przez całą okupację był zaufanym lekarzem oddziałów partyzanckich. Jako lekarz pracował także podczas pobytu w więzieniu we Wronkach (1952-54). Do końca był pracownikiem szczebrzeszyńskiego szpitala.

Bibliofil i miłośnik pamiętnikarstwa

Największą namiętnością Zygmunta Klukowskiego było bibliofilstwo. Organizował ruch bibliofilski, popularyzował wiedzę o książce, wydawał bibliofilskie druki, był drukarzem amatorem. M.in. z inicjatywy Z. Klukowskiego w 1923 r. powstało w Zamościu Koło Miłośników Książki (ZKMK), którego był prezesem (1923-39). Koło organizowało wystawy: grafiki polskiej, książek i druków zamojskich. Wydało ok. 20 pozycji książkowych i dwa roczniki „Teki Zamojskiej”. Było organizatorem Zjazdu Naukowego im. Szymona Szynowica w Zamościu (1929). Z. Klukowski doprowadził do przejęcia Biblioteki Miejskiej przez ZKMK (1927). z jego inicjatywy powstało Muzeum Ziemi Zamojskiej (1926). Przyczynił się do otwarcia Biblioteki Miejskiej w Szczebrzeszynie (1939). Zasiadał w prezydiach zjazdów bibliofilskich, był członkiem: krajowej Rady Bibliofilskiej, Towarzystwa Miłośników Książki w Krakowie, Instytutu Historii i Filozofii Medycyny w Poznaniu, Klubu Dobrej Książki w Warszawie oraz współpracownikiem Polskiego Słownika Bibliograficznego. Prowadził korespondencję z polskimi bibliofilami. Za działalność bibliofilską Z. Klukowski, przed II wojną światową, został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1938) oraz Srebrnym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury. Ukoronowaniem działalności bibliofilskiej było nadanie Z. Klukowskiemu dyplomu Orderu Białego Kruka (28.06.1959). Zygmunt Klukowski był miłośnikiem pamiętnikarstwa. Pamiętniki gromadził w najszerszym zakresie, ale szczególnie te dotyczące Powstania Styczniowego (kolekcja doktora liczyła 2,5 tysiąca pamiętników). Ponadto pamiętniki wydawał, pisał je i propagował ich pisanie. Znalazło to wyraz przede wszystkim w okresie II wojny.
Tą drogą powstał, inspirowany przez dr Klukowskiego, cenny zbiór relacji, które zostały wydane drukiem.

Kolekcjoner

Zygmunt Klukowski zebrał ponad 9 tys. woluminów książek. Był to księgozbiór o wyraźnym profilu historycznym. Było w nim ok. 100 druków wydanych przez Akademię Zamojską, druki bibliofilskie, książki medyczne oraz roczniki kilku tytułów czasopism. Księgozbiór Z. Klukowskiego nie zachował się w całości. Znaczną jego część posiada Biblioteka KUL. w dziale rękopisów Biblioteki znajdują się ponadto 62 teczki zawierające materiały i dokumenty po dr Klukowskim. Część zbiorów znajduje się w Głównej Bibliotece Lekarskiej w Warszawie. Do muzeum w Zamościu trafiły zamojskie starodruki zgromadzone przez doktora przed II wojną oraz inne eksponaty muzealne. Reszta książek uległa rozproszeniu. Dr Klukowski był także kolekcjonerem exlibrisów. Zgromadził zbiór liczący ponad 6 tys. znaków książkowych, głównie lubliniana i zamościana (ob. w Bibliotece KUL). Jako kolekcjoner książek i bibliofil posiadał także własne znaki książkowe. Najbardziej znanym jest exlibris „KSIĄŻEK NIE POŻYCZAM”.

Publicysta

Zygmunta Klukowskiego uprawiał publicystykę w kilku dziedzinach. Pisał prace z historii medycyny, prace o regionie, wspomnienia. Najwięcej miejsca poświęcił sprawom II wojny światowej. Współpracował z czasopismem „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” oraz z „Lekarzem Wojskowym”. Szczególnie interesował się udziałem lekarzy w powstaniach listopadowym i styczniowym. w maszynopisie pozostawił 3 prace dotyczące służby zdrowia na Zamojszczyźnie. Prace o regionie powstawały w okresie międzywojennym. Część z nich ukazała się w „Tece Zamojskiej”. We wspomnieniach opisał bez mała wszystkie lata swojego życia. „Archiwum Historii Medycyny” (1957) drukowało jego Wspomnienia z Moskwy (1896-1912). Pozostawił w maszynopisie Wspomnienia z Zamojszczyzny (1918-39), których fragmenty drukowane były w „Pamiętnikarstwie Polskim” (1972) i kwartalniku „Karta” (2004). Zygmunt Klukowski prowadził podczas okupacji osobisty dziennik oraz gromadził dokumenty i relacje dotyczące zbrodni niemieckich oraz działalności ruchu oporu w regionie zamojskim. Na podstawie zebranych materiałów w latach 40. wydał cztery tomy Materiałów do dziejów Zamojszczyny w latach wojny 1939-44. w 1958 r. ukazał się Dziennik z lat okupacji Zamojszczyny 1939-44. Po jego śmierci wydano Dziennik 1944-45 i Walki oddziałów ZWZ-AK i BCH Inspektoratu Zamojskiego w latach wojny 1939-44 (1990). w 1997 r. za granicą ukazały się dzienniki z lat 1945-56. Wydał je Andrzej Klukowski wnuk Zygmunta. Książki te zwróciły uwagę opinii publicznej na postać Z. Klukowskiego. w 1946 r. został powołany jako świadek oskarżenia na Procesie Norymberskim, w 1947 r. jako biegły w Procesie Oświęcimskim. w listopadzie 1947 r. zaproszono Z. Klukowskiego do przedstawienia tematu deportacji dzieci z regionu zamojskiego przed Komisją Przygotowawczą Międzynarodowej Organizacji Uchodźców. Redakcja „Polityki” przyznała dr Klukowskiemu nagrodę „POLITYKI” ROKU 1959 za książkę Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny 1939-1944, jako najwybitniejsze dzieło w dziedzinie najnowszej historii Polski. Zygmunt Klukowski w 1948 r. został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (po raz drugi), w 1957 r. otrzymał nagrodę Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie za całokształt pracy naukowej i kulturowo-społecznej, a w 1958 r. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Imię dr Zygmunta Klukowskiego nosi d. ulica Klasztorna oraz Zespół Szkół nr 2 w Szczebrzeszynie (1996). Przed szkołą stoi popiersie doktora (1987). w 1984 r. Wojewódzka Rada Towarzystw Regionalnych, na wniosek prof. Zygmunta Mańkowskiego, powołała Kapitułę Nagrody dr Zygmunta Klukowskiego.