Edward Chwalewik

 

Biogram: Edward Chwalewik urodził się 23.08.1873 w Warszawie, zmarł 18.02.1956 w Skolimowie. Miłośnik książki, ekslibrisoznawca, kolekcjoner, bibliotekarz, prawnik, publicysta. Jeden z najwybitniejszych dokumentalistów historii książki i bibliotek. Pracował najpierw podczas zesłania w bibliotece w Krasnojarsku i Tomsku (1902 – 1906), a po powrocie do kraju najpierw w warszawskim Antykwariacie Polskim Hieronima Wildera (1906–1922), następnie w bibliotece Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej (1919–1939 i 1945–1952), której był twórcą i wieloletnim kierownikiem. W czasie zesłania Chwalewik pracował na kolei. Znalazł również pracę u Aleksego Babina, kierownika działu słowiańskiego Biblioteki Kongresu w Waszyngtonie, który przyjechał do Krasnojarska, aby zakupić słynną kolekcję Judina. Babin zatrudnił kilka osób do oceny zawartości biblioteki, w tym również Edwarda Chwalewika. Z kolei po powrocie do kraju, dzięki pracy w bibliotece Ministerstwa, pogłębił i ugruntował swoje pasje kolekcjonerskie oraz zainteresowania ekslibrisem. E. Chwalewik był współautorem cennej kolekcji 27 katalogów antykwarskich w dziejach książki polskiej. W 1922 r., mając opinię cenionego bibliografa i znawcy dziejów książki, został zaproszony jako ekspert do udziału w pracach Mieszanej Komisji Specjalnej, której zadaniem było wykonanie traktatu ryskiego. Chwalewik był badaczem polskich zbiorów literackich znajdujących się w bibliotekach, archiwach, muzeach zarówno w kraju jak i poza jego granicami. Rejestrował i opisywał księgozbiory tak instytucji, jak i osób prywatnych. Na potrzeby badań opracował i wykorzystał nowatorskie metody, jak na przykład badanie znaków własnościowych, dzięki którym z większą precyzją niż wcześniej mógł odtwarzać historię poszczególnych pozycji i całych księgozbiorów. Jego prace dokumentacyjne oraz z zakresu ekslibrisoznawstwa stały się wzorem i punktem odniesienia dla wielu późniejszych opracowań. W 1921 r. był współzałożycielem Towarzystwa Bibliofilów Polskich w Warszawie, gdzie pełnił funkcję prezesa (1921–1931), a w 1924 r. współtworzył Towarzystwo Miłośników Ekslibrisu. W latach 1922-1924 pełnił funkcję prezesa Związku Bibliotekarzy Polskich. Chwalewik przyczynił się do zorganizowania ścisłej współpracy między wszystkimi organizacjami bibliofilskimi w Polsce (do 1939 r.). Ogłosił przeszło 40 prac z zakresu ekslibrisu, historii bibliotek i zbiorów prywatnych oraz biografistyki oraz polityki socjalnej (pisał pod kryptonimami: ec., d.k., D.K., E.Ch., E.Chw., Ed.Ward., Passionatus, Świder). Odznaczony Orderem Białego Kruka (1952).

Czas trwania kolekcji: 1908 – 1944

Charakterystyka kolekcji: jego kolekcja ekslibrisów liczyła w 1943 r. ponad 4.200 okazów, w tym jeden z XVI w., 450 z XIX w. i pozostałe z XX w. Kolekcjonował wyłącznie ekslibrisy polskie i z Polską związane. Zbiór zaliczany był do najbogatszych w ówczesnej Polsce. Początki kolekcji E. Chwalewika datuje się na 1908 r. Kolekcja powstawała przede wszystkim jako warsztat pracy z zakresu bibliotekoznawstwa, nauk społecznych i historii kultury w zakresie dziejów grafiki, ekslibrisów i bibliotek. Ekslibris pojmowany był przez E. Chwalewika jako źródło do dziejów kultury.

Ekslibrisy własne wykonali dla niego: Marek Brudnicki, Tadeusz Cieślewski syn, Henryk Gaczyński, Adam Grabowski, Feliks Jabłczyński, Józef Maciak, Stefan Mrożewski, Edgar Norwerth, Wojciech Maria Nowakowski, Adam Półtawski, Edwarda Przeorska, Tadeusz Przypkowski, Wacław Waśkowski, Kazimierz Wiszniewski

Lokalizacja kolekcji: Warszawa

Losy kolekcji: w 1935 roku Chwalewik, za namową Stefana Dembego (dyrektor BN), przekazał większość swojej pierwszej kolekcji do zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie, co dało początek tamtejszemu zbiorowi. Nie przestał kolekcjonować jednak i zbierał ekslibrisy dalej. Pierwszy i drugi zbiór doszczętnie spłonął w sierpniu 1944 roku. Po wojnie zaczął kolekcjonować na nowo. Ten trzeci zbiór w 1972 roku został zakupiony od syna, Witolda, do zbiorów Biblioteki Narodowej (ponad 2400 ekslibrisów).

Dzieła sztuki i przedmioty kolekcjonowane: ekslibrisy, książki (2000 tomów).

Bibliografia: „Exlibris” 1920, z. 3, s. 91; E. Chwalewik, Zbiory polskie. Archiwa, biblioteki, gabinety, galerie, muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyźnie i na obczyźnie, t. 2, Warszawa – Kraków 1927, s. 380-381; E. Chwalewik, Wojenne straty polskich zbiorów exlibrisów, Wrocław 1949, s. 12; Encyklopedia wiedzy o książce, Wrocław 1971, szp. 408; A. Ryszkiewicz, Edward Chwalewik (1873–1956), „Biuletyn Historii Sztuki 1956, nr 1, s. 193; E. Szczawińska, Edward Chwalewik 1873-1956, „Przegląd Biblioteczny” 1957, s. 210-214; M. Stankiewicz, Edward Chwalewik – bibliofil, bibliotekarz, społecznik, „Roczniki Biblioteczne” 1985, z. 1/2, s. 439-465; A. Skrzypczak, Towarzystwo Bibliofilów Polskich w Warszawie 1921-1939 [w:] Bibliofilstwo warszawskie, „Sesje varsavianistyczne”, Warszawa 1998, z. 7, s. 78-80; M. Figiel, Edward Chwalewik i jego wspomnienia o zbieractwie, „Ex Bibliotheca” 2007, nr 1(16), s. 13-17; Regina Gołąb, O ekslibrisach dawnych i nowych słów kilka , „Biuletyn Informacyjny Biblioteki Narodowej” 2004, nr 3, s. 26-29; http://nukat.edu.pl [dostęp: 15.10.2010].

Uwagi:

Edward Chwalewik, „Zbiory polskie. Archiwa, biblioteki, gabinety, galerie, muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyźnie i na obczyźnie w porządku alfabetycznym według miejscowości ułożone”,. Warszawa 1926-1927.

Edward Chwalewik, „Z moich wspomnień o zbieractwie.”, Oprac. Hanna Łaskarzewska, Martyna Figiel, Warszawa 2006.