Oznaczenia autorskie i nazwisko twórcy

Przy opracowywaniu konkretnego eksponatu warto zwrócić uwagę na wszelkie informacje naniesione na ekslibris ręką artysty.

Wszystkie oznaczenia twórcy na oryginalnej pracy ekslibrisowej można podzielić na dwa rodzaje, w zależności, gdzie zostały one umieszczone.

  1. Oznaczenia ołówkiem na marginesie

Jeden to naniesione ołówkiem, po wykonaniu odbitki, na dolny jej margines awersu, oznaczenia informujące o liczbie, technice, roku i autorze pracy, drugi – pozostawiony wewnątrz grafiki, wkomponowany w jej tło i odbijany farbą razem z nią – to gmerki autorskie. Niektórzy artyści, jak przykładowo Wojciech Barylski lub Stanisław Jakubowski, nie mieli zwyczaju sygnowania swoich odbitek na awersie, natomiast umieszczali na rewersie własnoręcznie wykonanej odbitki swoją imienną pieczątkę. Te pieczątki są gwarancją odbitki wykonanej z oryginalnego klocka i są bardzo rzadkie, gdyż zazwyczaj artyści ci reprodukowali swe prace drukarskimi metodami.

Możemy również spotkać na ekslibrisie adnotacje mówiące o obocznościach graficznych, tzw. stanach, nazywanych też czasem odbitkami próbnymi, pochodzącymi z różnych etapów pracy artysty. Oznaczane są one w prosty sposób dopiskami typu „stan I”, „stan II”, „stan 1”, „stan 2”, albo „odbitka próbna 1”, „odbitka artysty”. Próbną odbitkę, powstającą w czasie opracowywania przez artystę płyty oznacza się na różne sposoby. Często stosowanym symbolem jest „E.E.” (fr. „épreuve d’état”, próba stanu).

Rodzaje odbitek autorskich:

próbna (stanowa) – wykonana przed ukończeniem matrycy,

contre-épreuve – wykonana z odbitki, lustrzane odwrócenie rysunku,

avant la lettre (przed tekstem) – wykonana przed wygrawerowaniem tekstu towarzyszącego czasem rycinie

avec la lettre – wykonana po wygrawerowaniu tekstu (np. podpisów, dedykacji, adresu)

weryfikacyjna – wykonana po unieważnieniu negatywu

Również na samej grafice czasami pozostawia się informację o liczbie wykonanych odbitek. Do ich oznaczenia stosuje się cyfry arabskie zapisane ułamkowo w kolejności porządkowej. Oznaczenie 1/20 informuje, że artysta wykonał pierwszą odbitkę z dwudziestu zaplanowanych. Taką wiadomość grafik umieszcza w lewym dolnym rogu ekslibrisu lub na środku dolnego marginesu.

W prawym dolnym rogu odbitki artysta umieszcza z kolei swój podpis i rok powstania dzieła, niekiedy z poprzedzającym łacińskim słowem „fecit” (uczynił, wykonał, stworzył). Poza odbitkami stanowymi, które mają charakter pomocniczy, cenionymi przez kolekcjonerów, są jeszcze tzw. odbitki autorskie, wykonane poza nakładem, w ilości przeważnie 1 – 6 egzemplarzy, oznaczone numeracją rzymską od I do VI. Podpis artysty nie musi być czytelny, ale jest dla artysty charakterystyczny i stanowi formę bardzo indywidualną. Własnoręczny podpis jest ważny dla kolekcjonera i znawcy sztuki, gdyż stanowi jedno z kryteriów służących zidentyfikowaniu dzieła i jego autora.

 

2. Oznaczenia wygrawerowane (wycięte)

Drugą kategorią oznaczeń autorskich są wygrawerowane lub wycięte wraz z ilustracją grafiki oznaczenia autorskie. Zaliczamy do nich:

  • gmerki, czyli sygnatury autorskie, monogramy, znaki ideograficzne, albo jeszcze inaczej – znaki identyfikacyjne – pozostawiane na odbitkach przez niektórych grafików. Niezwykle pomocną publikacją dla kolekcjonerów i miłośników sztuki stanowić może na pewno prezentowane niżej opracowanie poświęcone autorskim sygnaturom pozostawianym na grafice ekslibrisowej.
  • w grafice dawnej z metalu oznaczenia autorskie, jak podpis twórcy, rok powstania dzieła, czy nawet nakład grafiki, wycinane były wraz z ryciną;
  • oznaczenia współautorstwa:
    • pinx. (=pinxit – malował): w przypadku, jeśli rycina powstała według czyjegoś obrazu,
    • del. (=delineavit – rysował): w przypadku, jeśli rycina powstała według czyjegoś rysunku,
    • sc. (=sculpsit – wyciął): w przypadku, jeśli rycina powstała według czyjejś grafiki.

Leksykon sygnatur, 2013 - okładka

Przydatna literatura:

  1. T. Suma, Sygnatury polskich twórców ekslibrisów od XIX wieku do współczesności, Warszawa 2013 (e-book). 
  2. M. Grońska, Ekslibrisy. Wiadomości zebrane dla kolekcjonerów, Warszawa 1992, s. 84-112.
  3. J. Nogalska, Autorskie sygnatury ekslibrisów artystów obcych w zbiorach Gabinetu Sztuki Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, Toruń 1999.
  4. J. Nogalska, Autorskie sygnatury na ekslibrisach z kolekcji Gabinetu Sztuki Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, Toruń 2003.
  5. T. Suma, RYS. Z dziejów ekslibrisu wrocławskiego, Warszawa 2010, s. 339-341.

W innych państwach opracowania sygnatur autorskich na ekslibrisach już powstały i mogą służyć również polskiemu kolekcjonerowi. Należą do nich takie opracowania, jak:

  1. K. Witte, Monogramm – Lexikon Europäischer Exlibris – Künstler, [b.m.w.] 1981.
  2. Exlibris Monogramme. Darstellung und Verzeichnis der Monogramme von deutschen und einigen ausländischen Künstlern, die ca. 1880-1920 Bücherzeichen geschaffen haben, nebst einem Anhang mit Monogrammen deuscher Illustratoren aus der Zeit der Jahrhundertwende nach einer Vorlage des Nordböhmischen Gewerbemuseums, Reichenberg 1905, hrsg. v. D. Schneider-Henn, München – Paris 1983.
  3. Monogrammlexikon 2. Internationales Verzeichnis der Monogramme bildender Künstler des 19. und 20. Jahrhunderts, hrsg. v. Paul Pfisterer, Berlin – New York 1995.
  4. P. Pavlinák, Signatury českých a slovenských výtravných umelcu, Ostrava 1995.