X – Xylographie

TECHNIKI WYPUKŁE

(X – Xylographie)

DRZEWORYT (X, od xylo – drzewo). Dzieli się na drzeworyt wzdłużny, albo zwany też langowym (X1) oraz drzeworyt poprzeczny, zwany sztorcowym (X2) w zależności od przycięcia deski. Drzeworyt langowy wycinany jest na desce ciętej wzdłuż pnia, w efekcie czego słoje i włókna biegną równolegle do krawędzi deski. Tło wycinane jest w miękkim drewnie, jak lipowe, świerkowe, topolowe, gruszy ogrodowej lub jabłoni. Natomiast do drzeworytu sztorcowego używa się twardego drewna (najczęściej bukszpanowego, jarzębinowego, wiśniowego i z dzikiej gruszy), a matryca cięta jest w poprzek pnia i składa się z posklejanych małych klocków. 

Ksylograficzną matrycę graficzną wykonuje się na wyszlifowanej i wyrównanej desce lub na klocku, którą powleka się cienką i jasną warstwą gruntu, na którym wykonuje się rysunek będący lustrzanym odbiciem. Dłutami o różnej grubości wycina się tło, które na odbitce będzie białe. Pozostawione wypukłe miejsca będą drukowały. Klocek pokrywa się następnie farbą drukarską i odbija na papierze.

Wyróżniki rozpoznawcze odbitki drzeworytniczej: swobodna linia, wyraźnie zarysowane kontury, kreska krótka lub niezbyt długa, jednakowo głęboka, duża precyzja rysunku, malarska głębia, silna czerń, w drzeworycie langowym (X1): słoje poprzeczne ograniczają możliwości rytu; grubsze i wyraziste linie biegnące w kierunkach poziomym i pionowym; silne kontrasty, brak półtonów, w drzeworycie sztorcowym (X2): światłocień, malarskość, efekty końcowe zbliżone do miedziorytu, delikatne, cienkie linie biegnące we wszystkich kierunkach, liczne półtony.

Twórcy stosujący drzeworyt w ekslibrisie: Lista polskich drzeworytników tworzących ekslibrisy jest bardzo długa. Dla naszych potrzeb ograniczę się do wymienienia jedynie garści tych artystów, w twórczości których w mniejszym lub większym stopniu obecny był ekslibris i którzy wnieśli nowe twórcze interpretacje do sztuki ekslibrisu lub też w inny sposób przyczynili się do jego udoskonalania. Należeli do nich: 

Drzeworyt langowy (X1): Edmund Bartłomiejczyk, Witold Kiernas – Kiernicki, Jan Matejko, Janina Mendyka, Stanisław Raczyński, Stanisław Jakubowski, Gracjan Achrem – Achremowicz, Tadeusz Dominik, Jan Olejniczak, Konstanty Maria Sopoćko, Stanisław Witowski, Władysław Skoczylas, Wacław Waśkowski, Paweł Steller, Janusz Tłomakowski, Edward Grabowski, Tadeusz Przypkowski, Zygfryd Gardzielewski, Alfred Gauda, Tadeusz Roman Żurowski, Jerzy Drużycki.

Drzeworyt sztorcowy (X2): Gracjan Achrem – Achremowicz, Tadeusz Dominik, Jan Olejniczak, Konstanty Maria Sopoćko, Stanisław Witowski, Władysław Skoczylas, Wacław Waśkowski, Paweł Steller, Janusz Tłomakowski, Edward Grabowski, Tadeusz Przypkowski, Zygfryd Gardzielewski, Alfred Gauda, Tadeusz Roman Żurowski, Jerzy Drużycki, Jerzy Bandura, Wojciech Barylski, Edward Biszorski, Adam Bunsch, Jan Burczak, Tadeusz Dobrowolski, Danuta Dońska – Marciniak, Tadeusz Dworzański, Zofia Elżbieta Fijałkowska, Antoni Gawiński, Antoni Jan Gołębniak, Maria Hiszpańska – Neumann, Wojciech Jastrzębowski, Zygmunt Kinastowski, Kazimierz W. Kledecki, Zofia Kopycińska – Wilczkowa, Ryszard Krzywka, Edward Kuczyński, Wiktor Z. Langner, Stanisław Łuckiewicz, Adam Młodzianowski, Kazimierz M. Moździerz, Stefan Mrożewski, Bronisław Z. Nowicki, Stanisław Ostoja – Chrostowski, Stanisław Pękalski, Kazimierz Pochwalski, Zbigniew Podciechowski, Stanisław Rolicz, Gustaw Schmager, Jan Stańda, Roman Szałas, Jan M. Szancer, Stanisław Topfer, Franciszek Walczowski, Kazimierz Wiszniewski, Krystyna Wróblewska, Andrzej Bortowski, Jerzy Hoppen, Leon Kosmulski, Edwarda Przeorska, Konstanty Brandel, Stefania Gebus – Baraniecka, Edmund John (drzeworyt puncowany), Zygmunt Acedański, Tadeusz Cieślewski syn, Stefania Dretler – Flin, Karol Hiller, Irena Nowakowska – Acedańska, Józef Wanag, Tyrsus Wenhrynowicz, Janusz Benedyktowicz, Zbigniew Dolatowski, Bronisław J. Tomecki i inni.

 

LINORYT (X3). Matrycę graficzną wykonuje się z przyciętego kawałka linoleum. Rysunek wycina się bądź profesjonalnymi dłutami używanymi przez artystów, bądź innymi ostrymi narzędziami, jak nożykami, czy skalpelami, również oczywiście używanymi przez artystów. Po wycięciu obrazka, gumowym wałkiem nakłada się na matrycę farbę drukarską i odbija grafikę na suchym, gładkim papierze. Technika linorytu pojawiła się pod koniec XIX wieku. W Polsce swój renesans przeżywa dopiero od drugiej połowy XX w. Stosunkowo łatwy do zdobycia materiał oraz łatwość cięcia spowodowała niepospolite zainteresowanie się tą techniką. Dodać wypada, że wraz z pojawieniem się linorytu czarno-białego, zaczęto niemal od razu stosować jego wersję kolorową. Linoryt barwny przygotowywany był z kilku matryc, często z zastosowaniem przebijania koloru na kolor. Linoryt kolorowy dzisiaj wyparty jest już całkowicie przez linoryt klasyczny, czarno – biały. Do nielicznych artystów stosujących ten typ linorytu należał Andrzej Hilary Wacławczyk. 

Twórcy stosujący linoryt w ekslibrisie: tę technikę uprawia w twórczości ekslibrisowej największa ilość grafików ekslibrisu. Do najsłynniejszych twórców – linorytników w Polsce należy zaliczyć takich twórców, jak: Józef Gielniak, Zygmunt Waśniewski, Jan Wacław Brejter, Marek Brudnicki, Wojciech Maria Nowakowski, Adam Szczepańczyk, Henryk Grajek, Jerzy Drużycki, Janusz Halicki, Rajmund Lewandowski, Witold Chomicz, Sławomir Chudzik, Alfred Gauda, Wojciech Cieślak, Klemens Raczak, Kazimierz Zbigniew Łoński, Jan Tadeusz Czech, Andrzej Hilary Wacławczyk, Tadeusz Fyda, Władysław Kościelniak, Ryszard Baloń, Jerzy Różański, Ryszard Bandosz, Andrzej Buchaniec, Paweł Drozd, Kazimierz Stefan Jakubiak, Zbigniew Jóźwik, Krzysztof Kmieć, Zbigniew Lubicz – Miszewski, Roman Mucha, Zbigniew Osenkowski, Bohdan Rutkowiak, Czesław Woś, Henryk Zwolakiewicz, Zbigniew Dolatowski, Jan Hasso – Agopsowicz, Juliusz Szczęsny Batura, Stanisław Marian Dąbrowski, Zbigniew Kaja, Zbigniew Jóźwik, Władysław Kościelniak, Kazimierz Nekanda – Trepka, Wojciech Maria Nowakowski, Ludwik Piosicki, Czesław Przygodzki, Aleksander Sielicki, Zbigniew Strzałkowski, Tadeusz Szumarski, Jerzy Waygart.

OŁOWIORYT (X4) polega na identycznej obróbce matrycy, jak drzeworyt. Różnica polega tylko na użytej do grawerowania blasze – w drzeworycie jest to klocek drewniany, w ołowiorycie natomiast blacha ołowiana. Ołowioryt jest rzadko stosowany ze względu na mniej plastyczny i bardziej kruchy materiał, jakim jest ołów. Ołowioryt zaliczany jest do technik wypukłych ze względu na sposób odbijania grafiki i przygotowywania matrycy. Rysunek na blasze ołowianej wycina się narzędziami stosowanymi w drzeworycie. W dawnych czasach w tej technice wykonywano ornamenty do książek (XVI – XVII w.) oraz druki ludowe (XIX w.). W sztuce ekslibrisowej technika ołowiorytu była bardzo rzadko wykorzystywana. Żaden z artystów nie wykorzystywał jej jako dominującej w swojej twórczości; stanowiła raczej próbę nowych możliwości artysty i poszukiwanie nowych form wypowiedzi, aniżeli stałe wykorzystywanie blach ołowianych lub stalowych w rytowaniu ekslibrisów.

Twórcy stosujący ołowioryt w ekslibrisie: do nielicznych artystów próbujących swych sił w ołowiorycie zalicza się Stanisława Grabczyka, Stanisława Dąbrowskiego oraz Krzysztofa Kmiecia. 

 

Krzysztof Kmieć, X4, 1990
Krzysztof Kmieć, X4, 1990

 

CYNKORYT (X5) polegana identycznej obróbce matrycy, jak drzeworyt. Różnica polega tylko na użytej do grawerowania blasze – w drzeworycie jest to klocek ksylograficzny, a w cynkorycie –cynkowa. Cynkoryty są rzadko stosowane ze względu na mniej plastyczny i bardziej kruchy materiał, jakim jest cynk. Cynkoryt zaliczany jest do technik wypukłych ze względu na sposób odbijania grafiki i przygotowywania matrycy. Wyróżniki rozpoznawcze odbitki cynkorytniczej: kreska bardzo cienka, wyrazista, mało plastyczna, rysunek sprawia wrażenie bardzo oszczędnego, brak cieniowania.   

Twórcy stosujący cynkoryt w ekslibrisie: W sztuce ekslibrisowej cynkoryt był bardzo rzadko wykorzystywany. Żaden z artystów nie wykorzystywał tej techniki jako dominującej w swojej twórczości; stanowiła ona raczej próbę nowych możliwości artysty, aniżeli stałe wykorzystywanie blach stalowych w rytowaniu ekslibrisów. Do tych nielicznych artystów próbujących swych sił w cynkorycie zalicza się Krzysztofa Kmiecia, Mariana Habrata, Wojciecha Łuczaka, Józefa Siejnę, Stanisława Parę, Henryka Płóciennika oraz Juliusza Kurzątkowskiego z Lublina, autora jednego ekslibrisu cynkorytniczego z 1931 r. i Efreima Mosesa Liliena, twórcy w tej technice kilkunastu ekslibrisów z lat 1902-1919.

PLASTIKORYT Z TŁOCZENIAMI (X6+ST). Technika rytu wypukłego, w którym grafika rytowana jest tak samo jak w drzeworycie, tylko na innym materiale. Matrycą jest tu płytka ze sztywnego plastiku. W efekcie końcowym do wykonywania odbitek nie używa się farby drukarskiej, a wyryty rysunek odbija się na sucho na zwilżonym papierze akwafortowym. Jest to tzw. suchy tłok (ST). Grafika plastikorytowa może być częściowo kolorowana. Elementy kolorowe nanosi się cienkimi pędzelkami bezpośrednio na papier po wykonaniu odbitek lub też przed odbiciem grafiki na płytkę. Plastikoryt można również stosować jako technikę rytu wklęsłego (C8).

Twórcy stosujący plastikoryt z tłoczeniamiw ekslibrisie:  Janusz Halicki, Jerzy Różański, Tadeusz Wroński, Jerzy Drużycki, Juliusz Szczęsny Batura, Wojciech Łuczak, Ryszard Baloń, Henryk Sapko, Roman Kowalik, Marek Sobaciński i Janusz Skiba.

Janusz Halicki, X6, 1973
Janusz Halicki, X6, 1973

KAMIENIORYT (X7), zwany inaczej grawiurą, jest techniką druku wklęsłego, w której formą drukową jest kamień litograficzny z wyrytym rysunkiem. Znana jest od XIX wieku. W ekslibrisie kamienioryt praktycznie nie był używany; zastosowanie znalazł przede wszystkim zaś w produkcji papierów wartościowych, winiet i kartografii. Przygotowanie odbitki kamieniorytniczej nie jest najłatwiejsze. Kamień litograficzny oczyszcza się i pokrywa zabarwionym roztworem gumy arabskiej. Na tak przygotowane podłoże nanosi się rysunek, który następnie rytuje się stalową igłą, diamentem, ruletkami lub skrobakami. Następny etap to zatłuszczanie olejem lnianym wyrytych kresek i zaczernianie specjalną farbą grawiurową. Grunt zmywa się z kamienia i odbija w prasie litograficznej koniecznie na zwilżonym papierze. Odbitka kamieniorytowa w efekcie zbliżona jest formą do miedziorytu. Odróżnić można je tym, że w kamieniorycie kreska jest bardziej sucha, a na odbitce nie da się uzyskać tonów.

Twórcy stosujący kamienioryt w ekslibrisie: kamienioryt nie jest techniką często spotykaną w twórczości ekslibrisowej. Spośród twórców znaku książkowego wymienić można zaledwie śladowe przypadki zastosowania tej techniki i to bardziej na zasadzie eksperymentu twórczego, aniżeli stałego jej używania. W kamieniorycie wykonali po kilka ekslibrisów Zbigniew Jeż i Ludwik Tyrowicz.

Zbigniew Jeż, X7, 1971
Zbigniew Jeż, X7, 1971

 

GUMORYT, przygotowanie i obróbka gumorytu jest identyczna, jak linorytu. Różnica polega jedynie na użyciu do pracy innego tworzywa. Wyróżnikami gumorytu są takie cechy, jak dość szerokie cięcia i kontrastowa powierzchnia czarno – biała. Częstokroć gumorytowy ekslibris traci na wyrazistości.

Twórcy stosujący gumoryt w ekslibrisie: Ziemowit Michałowski, Marian Szczepańczyk, Tadeusz Przypkowski, Zofia Waśkowska – Horodyńska, Tadeusz Kulisiewicz, Adam Pohorecki – Czaplic.

 

CELLOGRAFIA, zwana również cellorytem, to współczesna technika graficzna wypukła, ale stosowana również jako technika wklęsła. Płytę cellograficzną stanowi termoplastyczne tworzywo sztuczne, np. celuloid, czy płyta z żywicy polimerowej. Na płytę nanosi się rysunek (bądź nie) i wypala się go (wytapia) rozgrzanym narzędziem (dłuto, pręt metalowy, elektryczna kolba). Po naniesieniu na płytę farby rysunek odbija się na dowolnym papierze.

Za twórcę cellografii uważa się polskiego malarza i grafika, Mariana Malinę (1922-1985), który tę technikę opracował w latach 60. XX w. Wśród twórców ekslibrisu cellografia posługiwał się tylko jeden artysta, Zbigniew Jeż z Wrocławia w pierwszej połowie lat 80. XX w.

Zbigniew Jeż, cellografia, 1970
Zbigniew Jeż, cellografia, 1970