P – Photographie

REPRODUKCJE FOTOCHEMIGRAFICZNE

(P – Photographie)

 

Wynalezienie w XIX wieku fotografii dało początek wielu nowym technikom graficznym, które nazywamy dziś fotochemigraficznymi. Nowe, a może bardziej nowatorskie i nowoczesne, techniki oparte były o ich wcześniejsze przygotowanie fotograficzne. Stały się bardzo szybko popularne, nie tylko ze względu na łatwość ich wykonania i reprodukowania, ale również ze względu na możliwości otrzymania wielonakładowych odbitek. Dynamiczny rozwój technik fotochemigraficznych spowodował już pod koniec XIX wieku wyparcie technik macierzystych, tradycyjnych. Mimo tego, że techniki te są uważane za nieszlachetne, ekslibrisy wykonywane za ich pomocą wciąż chętnie są kolekcjonowane, gdyż techniki fotochemigraficzne pozwoliły artystom i grafikom na dużą swobodę wypowiedzi twórczej i wzbogacenie samego dzieła graficznego.

Do technik fotochemigraficznych zaliczamy cynkotypię kreskową i siatkową, heliograwiurę, rotograwiurę, fototypię, fotolitografię, offset, fotografię, wycinankę oraz światłodruk.

CYNKOTYPIA KRESKOWA (P1). Technika druku płaskiego, w której matrycę stanowi blacha cynkowa. Jej przygotowanie jest podobne do litografii. Odbitki uzyskuje się z trawionej metalowej płyty, na której ręcznie wykonuje się rysunek. Służy do tego najczęściej kredka lub płynny asfalt. Rysunek na płycie tworzy się na dwa sposoby; albo bezpośrednio na niej, albo przenosi się go na płytę za pomocą negatywu. Następnie rysunek zabezpiecza się przed działaniem kwasu, płytę trawi się kwasem azotowym i w ten sposób wydobywa się wypukłe partie drukujące. Uzyskuje się tym samym tzw. drukarską kliszę kreskową, za pomocą której grafikę przenosi się następnie na papier. Drukowanie grafiki metodą cynkotypii kreskowej umożliwia uzyskanie nawet kilkuset egzemplarzy.

Twórcy stosujący cynkotypię kreskową w ekslibrisie: lista artystów stosująca cynkotypię kreskową w swojej twórczości jest ogromna; do najpopularniejszych artystów reprodukujących swe ekslibrisy techniką cynkotypii kreskowej należą: Karol Biske, Andrzej Bruchnalski, Jan Bukowski, Iwo Gall, Witold Gawęcki, Mirosław Grygułło, Bogumiła Gustowska, Edward Okuń, Czesław Kelma, Jan Ryszard Kłossowicz, Rudolf Mękicki, Jan Hasso – Agopsowicz, Karol Baraniecki, Józef Tom, Stanisław Mrowiński, a także Ryszard Koper, Czesław Rodziewicz, Jerzy Mazuś, Marian Bietkowski, Tadeusz Fyda, Herbert Grycz i Stefan Szmidt.

 

CYNKOTYPIA SIATKOWA (P2). W odróżnieniu od cynkotypii kreskowej, w siatkowej grafikę przenosi się za pomocą półtonowych zdjęć fotograficznych na raster, czyli delikatną siatkę na szkle i umieszcza się go wewnątrz kamery reprodukcyjnej. Raster ten powoduje rozłożenie oryginału półtonowego na różnej wielkości punkty, w zależności od tonu reprodukowanego obrazu. Następnie kopię się trawi na płycie metalowej, po czym wykonuje odbitki. Odbitki wyglądają jak obraz złożony z maleńkich punkcików.

Twórcy stosujący cynkotypię siatkową w ekslibrisie: w przeciwieństwie do kreskowej, cynkotypia siatkowa jest mniej rozpowszechnioną metodą reprodukcji ekslibrisów, być może ze względu na to, że w efekcie końcowym daje nieco gorszy efekt wizualny, co ma duże znaczenie zwłaszcza w przypadku grafiki. Spośród wielu twórców ekslibrisów cynkotypię siatkową w ekslibrisach stosowali: Stanisław Mrowiński, Czesław Przygodzki, Wojciech Jabczyński, Edward Mikołajczuk, Maciej Syrek, Jacek Szatkowski, Jan Golka, Jerzy Rybarczyk, Marek Wroński i Władysław Wojtczak.

 

HELIOGRAWIURA (P3). Polega na połączeniu akwatinty z metodą fotochemiczną. Reprodukowany obraz przenosi się z diapozytywu na papier pigmentowy, powleczony dwuchromianem potasu i poddaje silnemu działaniu światła. Płytę miedzianą do heliograwiury przygotowuje się jak w technice akwatinty, po czym zanurza się ją w zimnej wodzie i nasuwa na nią naświetlony papier, pamiętając, że musi on dokładnie przylegać do płyty. Całość suszy się a następnie płucze w gorącej wodzie, po czym zdejmuje papier, następnie ponownie suszy i na końcu trawi w roztworze chlorku żelazowego. Do druku odbitek używa się w heliograwiurze prasy wklęsłodrukowej. W ekslibrisie heliograwiura nie znajduje zastosowania, z wyjątkiem twórczości Karola Hillera oraz trzech ekslibrisów Brunona Schulza.

 

ROTOGRAWIURA (P4). Jest przemysłową odmianą druku wklęsłego. W czasach współczesnych umożliwia drukowanie najwyższych nakładów czarno-białych i kolorowych. Formą drukową jest tutaj cylinder z wygrawerowanym lub wykonanym techniką adresową obrazem, dostarczonym wcześniej przez grafika. W ekslibrisie ta technika jest rzadko stosowana, używa się jej głównie do drukowania kolorowych opakowań i etykiet, a także banknotów, druków biurowych i znaczków pocztowych. Rotograwiura dotychczas nie była stosowana w twórczości ekslibrisowej.

 

FOTOTYPIA (P5), zwana też potocznie światłodrukiem lub kolotypią, jest drukiem płaskim znanym także pod innymi nazwami, jak: albertotypia, heliotypia i cellotypia. Technikę tą wynalazł John Albert w 1867 roku. Fototypia używana była do druku ekskluzywnych reprodukcji malarstwa. Płytę szklaną, o grubości 8-12 mm, groszkuje się, potem odtłuszcza i pokrywa żelatyną z dwuchromianem potasu. Następnie suszy się ją i nanosi negatyw rysunku poddając go działaniu światła. Płytę z rysunkiem wywołuje się następnie w wodzie. Żelatyna utwardzona światłem nie rozpuszcza się w niej. Płytę zwilża się, nakłada farbę i drukuje w prasie litograficznej o cylindrycznym tłoku.

Twórcy stosujący fototypię w ekslibrisie: Fototypia jest kosztowną techniką i nadaje się przede wszystkim do reprodukcji obrazów wielobarwnych, toteż praktycznie nie znajduje zastosowania w grafice. Wyjątkami mogą być: Witold Tadeusz Korski, Jerzy Napieracz, Alina Kardasz i Jerzy Drużycki, którzy stosowali tę technikę w kilku przypadkach swojej twórczości ekslibrisowej.

FOTOLITOGRAFIA (P6) metoda druku płaskiego stosowana w technice drukowania offsetowego. Formę drukową otrzymuje się w niej przez powleczenie płyty litograficznej warstwą światłoczułą, na którą następnie przenosi się (kopiuje) dany obraz.

Twórcy stosujący fotolitografię w ekslibrisie: Jan Stempniak, Kazimierz Kreska, Jerzy Drużycki

Jerzy Drużycki, P6, 1978
Jerzy Drużycki, P6, 1978

OFFSET (P7). Odbitkę offsetową wykonuje się na gumowych, cylindrycznych maszynach drukarskich (obciąg). Grafika przygotowywana jest przez artystę indywidualnie, na papierze, w ołówku, tuszu, farbie, nawet komputerowo, a następnie drukowana jest za pomocą obciągu na inny papier. O autorskiej odbitce offsetowej świadczy jedynie własnoręczny autograf artysty naniesiony na grafikę. Ze względu na stosunkowo tanią usługę poligraficzną, offset jest obecnie jedną z najpopularniejszych technik drukarskich, wypierającą cynkotypię. Odbitkę offsetową bardzo łatwo można pomylić z odbitką litograficzną oraz kserograficzną, co prowadzi do wielu nadużyć, toteż raczej niechętnie stosuje się ją w ekslibrisie i innej grafice.

Twórcy stosujący offset w ekslibrisie: na dużą skalę stosuje ją dziś jedynie Leszek Frey – Witkowski ze Świebodzina, reprodukując tym sposobem większość swoich ekslibrisów, rysowanych ołówkiem bądź tuszem. Oprócz niego rzadziej offset stosowali jeszcze tacy artyści, jak Andrzej Kamiński, Czesław Kelma, Zygmunt Lubicz – Miszewski, Andrzej Kot, Andrzej Minajew, Jakub Stańda, Aleksander Sołtan, Józef Tarłowski, Adam Włodarczyk, Eugeniusz Zduniewski, Janusz Halicki, Jan Ryszard Kłossowicz oraz Stanisław Bałdyga, Anna Gajewska, Andrzej Jeziorkowski, Stefan Małecki, Adam Włodarczyk, Jakub Stańda, Konstanty Szampowalski, Wincenty Bąkosz, Eryk Bekman, Stanisław Brzezicki, Henryk Domaradzki, Paweł Duraj, Marian Grudziński, Jacek Grzesiowski, Zbigniew Jeżo, Marek Jóźków, Stefan Małecki, Alicja Kołt, Zygmunt Moryta, Ernest Niemczyk, Krystyna Pilicka, Barbara Widłak, Alfred Gauda i wielu innych.

 

FOTOGRAFIA (P8). Polega na sfotografowaniu grafiki wykonanej dowolną metodą. Zazwyczaj fotografię stosuje się w przypadku tych dzieł, które zostały wykonane w dużym formacie, albo technikami nie skasyfikowanymi, oryginalnymi, tzw technikami własnymi (TW). Dzieło takie, wykonane TW, nie nadaje się do powielenia w więcej niż jednym egzemplarzu ze względu na niemożliwe powtórzenie oryginału. Wówczas stosuje się dla niego fotografię. 

Twórcy stosujący fototypię w ekslibrisie: Jerzy Jarnuszkiewicz, Józef Ratzko, Krystyna Wójcik, Jan Hasso – Agopsowicz, Tadeusz Rekwirowicz, Tadeusz Witold Korski.