Ekslibris nowożytny (XIX w.)

a.n., P1, 1815-1831
a.n., P1, 1815-1831

DZIEWIĘTNASTY WIEK jest początkiem przemian ekslibrisu i nadawania mu nowych funkcji i przeznaczenia. Na zjawisko to miały wpływ rozmaite czynniki. W pierwszej połowie tego stulecia następuje, jak to zwykło się określać, upadek artystycznego zdobnictwa książki oraz artystycznej twórczości ekslibrisowej. Dopiero pod koniec wieku ekslibris powraca do powszechnego użycia i zmienia swoje dotychczasowe funkcje oraz walory artystyczne i estetyczne. Przełom XIX i XX wieku jest okresem rozwijającego się ruchu odnowy sztuki zdobniczej, a główną w tym zakresie rolę miała odegrać secesja. Wówczas pojawiła się opinia, że dawny ekslibris nie był dziełem sztuki, a jedynie przedmiotem usługowym, zamawianym w ściśle określonym celu. Najważniejszą nową funkcją ekslibrisu jaka pojawiła się w XIX wieku, i która pociągnęła za sobą rozmaite skutki, było powstanie nowej gałęzi kolekcjonerstwa, jaką stało się zbieractwo znaku książkowego. Ekslibris stał się przedmiotem zainteresowania zbieraczy grafiki, którzy, widząc w nim dzieło sztuki, zaczynają tropić i kolekcjonować dawne znaki książkowe oraz coraz częściej kolekcjonują ekslibrisy współczesne – secesyjne, modernistyczne i awangardowe, wykonywane różnymi odmianami drzeworytu, miedziorytu, litografii i akwaforty. Powstają także pierwsze ekslibrisy wykonane specjalnie dla kolekcjonerów. Za pierwszego twórcę znaku książkowego dla zbieraczy uważa się dziś Kajetana Wincentego Kielisińskiego (1808-1849), twórcę romantycznych znaków bibliotecznych wykonanych w latach 1834-1839 dla bibliotek Galicji Wschodniej oraz Gwalberta Pawlikowskiego, nie zamawianych i nie używanych, za to chętnie kolekcjonowanych i niezwykle dziś poszukiwanych przez zbieraczy. Na okres lat 1900 – 1918 przypada bujny rozkwit polskiego kolekcjonerstwa ekslibrisu, które dzisiaj przybiera powszechne rozmiary. 

 

a.n., C2, przed 1841
a.n., C2, przed 1841

Kolekcjonerstwo wpłynęło zasadniczo na poziom artystyczny wytwarzanego znaku książkowego oraz na jego masowość, bowiem wraz ze wzrastającą potrzebą tworzenia nowych lub uzupełniania już istniejących zbiorów, tworzeniem na zamówienie grafiki znaku książkowego parało się coraz więcej artystów i drukarzy.

 

a.n., P1, przed 1918
a.n., P1, przed 1918

Oczywiście w XIX wieku ekslibris nadal służy oznaczaniu księgozbiorów i to zarówno prywatnych, jak i publicznych, ale obserwuje się powolne odejście od tej tendencji. Przez swoją pospolitość, taniość, wielonakładowość w okresie napoleońskim oraz późniejszym, a także popularność wyniesioną z epoki stanisławowskiej, wciąż jest ulubioną, a nawet snobistyczną, metodą oznaczania i ozdabiania własnego księgozbioru. Ekslibris służy w ten sposób licznym, a nawet bardzo licznym, miłośnikom książek oraz instytucjom.

 

Ekslibris powstały po rewolucji francuskiej (1789-1799) ewaluuje i bujnie rozwija się zarówno jakościowo, jak i ilościowo. Ekslibris popularyzowany jest pierwszymi wystawami kolekcjonerskimi, jest obecny na sesjach bibliologicznych i bibliofilskich, powstają pierwsze antykwariaty oferujące kupno znaków książkowych. Znacznemu rozwojowi ekslibrisu w XIX wieku sprzyjał także dalszy postęp w drukarstwie, gdzie powstały nowatorskie techniki graficzne, jak litografia, cynkotypia i upowszechnienie się typografii, umożliwiające wykonanie taniej i w sposób wielonakładowy reprodukcji dzieła.

 

Adam Półtawski, L, 1914
Adam Półtawski, L, 1914

 

Do końca XIX wieku historycznego i artystycznego, czyli do 1914 roku, na ziemiach polskich wyodrębniły się trzy główne ośrodki sztuki artystycznego znaku książkowego, mianowicie Kraków i Lwów (grafika artystyczna) oraz Warszawa (grafika reprodukcyjna). Wszystkie te trzy ośrodki bardzo przyczyniły się do upowszechnienia ekslibrisu oraz do podniesienia jego wartości artystycznej. W pierwszej połowie XIX wieku ważnym ośrodkiem szkolenia polskich grafików i twórców wykonujących ekslibrisy była Warszawa. W drugiej zaś połowie punkt ciężkości szkolenia grafików przesuwa się do Krakowa. Grafika w tym czasie stała się przedmiotem specjalizacji zawodowej, zaś uprawiana była głównie przez malarzy, którzy doskonalili swój warsztat oraz szukali nowych rozwiązań twórczych. Grafika staje się autonomiczną dyscypliną plastyczną. Gwałtowny rozwój sztuki ekslibrisu nastąpił na przełomie XIX i XX wieku, w okresie nurtu zwanego Młodą Polską oraz krótkotrwałej secesji. Znak książkowy przepełniała symbolika, dekoracyjność i nastrojowość, a wzbogacony kolorystycznie szczególnie oddziaływał na odbiorcę. Ekslibris stał się widzialnym i namacalnym efektem twórczych aspiracji licznych artystów.

Kolejny okres, WIEK DWUDZIESTY (do 1918 r.), przyniósł istną eksplozję zainteresowania się znakiem książkowym, ale już w innym wymiarze. Coraz większe zainteresowanie się znakiem książkowym bibliofilów, a zwłaszcza kolekcjonerów, spowodowało powstanie nowego dorobku graficznego – twórczości w zakresie ekslibrisu. Księgoznak nie jest już wykonywany wyłącznie na zamówienie bibliofilskie, jest pełnowartościową sztuką graficzną, odrębną dziedziną grafiki i nową specjalizacją. Z jednej strony zjawisko to spowodowało wzrost jego walorów czysto artystycznych, zwłaszcza od początku XX wieku, z drugiej strony – poprzez upowszechnienie się go oraz paranie się grafiką ekslibrisową wielu osób, w tym początkujących amatorów, nierzadko tracił na wartości. Obok dzieł wybitnych, doskonałych warsztatowo i estetycznie, w XX wieku będzie cała masa dzieł miernych, a nawet tandetnych. Wielu artystów wprowadziło działalność ekslibrisową do studiów akademickich kształcąc przyszłych twórców m.in. w tym właśnie kierunku. Od początku XX w. rozpoczyna się jego regularny rozwój, podnoszą się wartości artystyczne ekslibrisu. Oprócz nowoczesnych młodopolskich znaków książkowych ukazuje się w tym okresie na znakomitym poziomie artystycznym rząd ekslibrisów heraldycznych utrzymanych w tradycyjnym stylu.

 

 

(Opracowano na podstawie: Tomasz Suma, Ekslibrisowa pasja. Sztuka, prywatne kolekcjonerstwo i badania ekslibrisu w Polsce od XIX wieku do współczesności, Wrocław 2014. )