Ekslibris dawny (XVI – XVIII w.)

 

Polska zajmuje jedno z najstarszych miejsc w historii ekslibrisu europejskiego. Pierwszy polski datowany ekslibris wykonany został dla biskupa włocławskiego Macieja Drzewickiego h. Ciołek (1467-1535), późniejszego prymasa Polski, kanclerza wielkiego koronnego, absolwenta Akademii Krakowskiej, dyplomaty*. Następne księgoznaki powstały dla innych właścicieli książek należących głównie do stanu duchownego lub szlacheckiego, by wymienić tu takie osobistości, jak notariusz konsystorza gnieźnieńskiego Wojciech Strzałkowski (XV/XVI w.), prymas Andrzej Krzycki (1462-1537), prymas Stanisław Karnkowski (1520-1603), kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki (1467-1532), poeta Jan Dantyszek (1484-1548), biskup krakowski Marcin Białobrzeski (1530-1586), biskup wrocławski Andrzej Jerin (ok. 1540-1596), Zachariasz Starck, czy wreszcie jeden z najwybitniejszych bibliofilów, krakowski lekarz Antoni Schneeberger (1530-1581) i wielu innych. 

Warto w tym miejscu powrócić do powyższego stwierdzenia i podkreślić, że w Polsce ekslibris pojawił się jako jeden z pierwszych w Europie. Liczne badania ekslibrisoznawcze potwierdzają, że na obecny stan wiedzy i odkryć, Polska zajmuje trzecie miejsce w historii najdawniejszego ekslibrisu europejskiego. Przedwojenne oraz powojenne odkrycia pozwoliły sporządzić następującą listę najstarszych ekslibrisów:

1. 1470, Niemcy (ekslibris Hildebrandta Brandenburga z Biberach);

między 1470 a 1480, Niemcy, (ekslibris Domicellusa Wilhelma von Zell);

1480, Niemcy (ekslibris Johannesa Knabensberga (Hansa Iglera))

2. 1498, Szwajcaria (ekslibris Telamoniusza Limbergera);

1502, Szwajcaria (ekslibris biskupa Baltazara Brenwalda)

3. 1516, Polska (ekslibris Macieja Drzewickiego h. Ciołek)

4. 1529, Francja

5. 1536, Czechy

6. 1550, Włochy

7. 1574, Anglia

8. 1597, Polska – pierwszy znany polski ekslibris dla księgozbioru publicznego, Biblioteka Rady Miasta Gdańska (Bibliotheca Senatus Gedanensis). Jej pierwszy ekslibris został wykonany w 1597 roku przez norymberskiego rytownika czasowo przebywającego w Gdańsku, Jonasza Silbera. Ekslibris używany był do 1606 r.

9. 1597, Holandia

10. 1620, Francja, ekslibris biblioteczny

1730, Francja, Biblioteka Szkoły Rycerskiej Kadetów Królewskich we francuskim Ecole de Gěnie

11. 1700, Szwajcaria, Towarzystwo Muzyczne w Zurychu

12. 1706, Państwo Kościelne; Biblioteka Watykańska uzyskała typograficzny ekslibris dla swoich zbiorów

(Galerię najstarszych europejskich ekslibrisów prezentuję poniżej). 

 

 Ekslibrisy XVI wieku są w zasadzie wyłącznie heraldyczne. Tendencja ta panuje w całej Europie. Oprócz innych elementów ekslibrisu, jak napisy, przestrogi, daty, insygnia władzy, czy uzupełniające motywy akantowe, herb zawsze jest w nich dominującym detalem, umieszczanym zazwyczaj centralnie. Ekslibrisy w tym okresie wykonywane były głównie jako drzeworyty.

a.n., C2, 1582 (ekslibris dla Zachariasza Starcka)
a.n., C2, 1582 (ekslibris dla Zachariasza Starcka)

 

a.n., X2, 1565 [ekslibris dla Antoniego Schneebergera (1530-1581)]
a.n., X2, 1565 [ekslibris dla Antoniego Schneebergera (1530-1581)]

Dalsze dwa stulecia, siedemnaste i osiemnaste, przynoszą liczne zmiany. Ekslibris staje się coraz bardziej powszechny, zaczyna ozdabiać nie tylko prywatne biblioteki, ale również liczne księgozbiory bibliotek szkolnych, miejskich i klasztornych. Ekslibrisy posiadają cesarze, królowie i książęta Francji, Szwecji, Niemiec, Polski, Anglii i Hiszpanii oraz papieże, a także większość rodów szlacheckich i możnowładczych. Przemiany dokonują się również w samej sztuce znaku książkowego. Drzeworyt, który zdominował szesnastowieczny księgoznak, ustępuje w XVII w. miejsca miedziorytowi. Wprawdzie drzeworyt nie zostaje w tym czasie całkowicie wyparty, ale traci już na znaczeniu. Obok tych dwóch technik widoczna jest coraz bardziej również inna technika – typografia. Pierwsze kroki stawia akwaforta – na razie prymitywna i nieudolna. W dalszym ciągu głównym motywem są herby; do dawnych szlacheckich, w XVII wieku dochodzą także herby mieszczańskie i herby miast. Po raz pierwszy, co ważne, gama motywów na ekslibrisach poszerza się o nowe wizerunki – zaczynają pojawiać się znaki portretowe (głównie królewskie, rzadziej inne), innowacją stają się także ekslibrisy donacyjne oraz kapitulne, kościelne i zakonne. Mimo wielu nowości w sztuce ekslibrisu, ich poziom artystyczny w XVII wieku znacznie obniża się w stosunku do poprzedniego stulecia.

a.n., C2, XVII w. (ekslibrisy dla Biblioteki Rady Miasta Gdańska - różne wersje)
a.n., C2, XVII w. (ekslibrisy dla Biblioteki Rady Miasta Gdańska – różne wersje)
a.n., X2 złocony, 1674 (ekslibris dla Arnolda Freibergera 1588-1672)
a.n., X2 złocony, 1674 (ekslibris dla Arnolda Freibergera 1588-1672)

 Wiek następny, osiemnasty, przyniósł znakowi książkowemu duże zróżnicowanie. Stał się dosłownie produktem, zaś jego poziom artystyczny był coraz słabszy. Ekslibris w XVIII wieku staje się prostym i bardzo rozpowszechnionym sposobem oznaczania domowego księgozbioru. Nastała na niego wręcz moda. Wpływ na to zjawisko niewątpliwie miał rozwój czytelnictwa oświeceniowego, powstawanie nowych, bardzo licznych bibliotek prywatnych, zakładanie pierwszych księgozbiorów publicznych, wreszcie rozwój sztuki zdobniczej i drukarskiej. Do powszechnego użycia weszły ekslibrisy typograficzne i kaligraficzne, będące prostą, złożoną jedynie z napisu, czasem obramowaną, informacją o właścicielu książki. Pojawiają się po raz pierwszy ekslibrisy przeznaczone do oznaczania zbiorów specjalistycznych, lekarskich, matematycznych i astronomicznych. Wreszcie ekslibris nieco zmienia zastosowanie – już nie służy oznaczaniu całego zbioru jak to było dotychczas, a coraz częściej naklejany jest na wybraną część księgozbioru, na przykład najcenniejszą, albo specjalistyczną. Chęć posiadania własnego ekslibrisu wyraża szerszy krąg odbiorców – oprócz dotychczasowych, także pisarze, poeci, uczeni, rzemieślnicy i drobna szlachta, a także coraz więcej instytucji świeckich i kościelnych.

Znane są nazwiska wielu znakomitych grafików wykonujących księgoznaki. Spośród licznej plejady twórców warto choćby wspomnieć takie znakomitości, jak Franciszka Balcewicza z Wilna, Johanna Martina Weissa ze Strasburga, Jana Fryderyka Myliusa, Mateusza Deischa z Gdańska, Jana Beniamina Strachowskiego, Karola Grölla i in.

Franciszek Balcewicz, C2, XVIII w. (ekslibris dla Józefa Stanisława Sapiehy 1708-1754)
Franciszek Balcewicz, C2, XVIII w. (ekslibris dla Józefa Stanisława Sapiehy 1708-1754)

Również sam ekslibris wypełniają nowe motywy. Stary wizerunek herbu schodzi na plan dalszy, a uzupełniają go, czasem nawet zastępują, widoki biblioteki, pojedyncze książki, detale architektoniczne, wnęki, draperie, liczna roślinność, wreszcie pejzaż, postać kobieca, pojawia się również motyw śmierci i przemijania oraz ekslibris małżeński. Obok ekslibrisów heraldycznych pojawiły się również znaki książkowe proste, złożone z napisów i ramek – rysowane, bądź skomponowane ze składu typograficznego. W Europie Zachodniej zaczęto nawet tworzyć ekslibrisy ślepe, złożone jedynie z wizerunku graficznego i z miejscem na wpisanie nazwiska właściciela. Ten typ ekslibrisu do Polski przybył dopiero w następnym stuleciu.

 

 

 ♣

  • Egzemplarze najstarszego polskiego ekslibrisu znajdują się w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, Biblioteki PAN w Kórniku, Biblioteki Narodowej w Warszawie (odbitka późniejsza, ze zbiorów Stefana Kotarskiego) oraz w zbiorach Archiwum Archidiecezji w Gnieźnie (odnaleziony w 2013 r.).

Na ten temat zob.: Piotr Pokora, Pontificale Romanum z 1520 roku z biblioteki prymasa Macieja Drzewickiego. O odnalezieniu jednego z zaginionych klejnotów Biblioteki Katedralnej w Gnieźnie, „Biblioteka” 2013, nr 17(26). Artykuł dostępny TUTAJ

 

Galeria najstarszych europejskich ekslibrisów

Ten pokaz slajdów wymaga włączonego JavaScript.